Besmet drinkwater In het drinkwater in de regio Amersfoort zit een bacterie. Bij de gebruikte test duurt het twee dagen voor duidelijk is of de besmetting nog aanwezig is. Dat kan sneller.
Een inwoner van De Bilt vult een pan om drinkwater te koken.
Al meer dan een week moeten inwoners van de regio Amersfoort hun water drie minuten koken voor het veilig is om te drinken. De testresultaten van drinkwaterleverancier Vitens wijzen uit dat het kraanwater nog altijd enterokokkenbacteriën bevat. Die resultaten laten echter steeds twee dagen op zich wachten, terwijl een nieuwe, snellere testmethode het in een paar uur kan. Toch gebruikt Vitens die methode niet voor kookadviezen. Waarom?
De verontreiniging in Amersfoort is de derde door enterokokken in drie maanden: in november 2025 gold al een kookadvies voor zo’n 125.000 huishoudens in de streek. In de kerstvakantie was het weer raak, ditmaal voor 15.000 huishoudens in specifieke wijken van Amersfoort. Op 5 januari dook de bacterie een derde keer op in heel Amersfoort, waardoor nog eens 85.000 huishoudens een kookadvies kregen. Die laatste maatregel geldt nog tot minstens 20 januari, en is daarmee het langste kookadvies dat Vitens ooit heeft afgegeven.
Voor zo’n kookadvies weer opgeheven kan worden, moet Vitens er zeker van zijn dat er geen bacteriën meer in het drinkwater zitten. Daarvoor neemt het drinkwaterbedrijf dagelijks watermonsters op verschillende plekken. Dat monster wordt in een laboratorium gezeefd, zodat bacteriën, als ze er zijn, in het filter blijven zitten. Het is dan nog niet te bepalen of het monster bacteriën bevat: daar zijn het er te weinig voor. Het gezeefde monster wordt in een petrischaaltje opgekweekt, waarbij na twee dagen duidelijk wordt of er echt sprake is van verontreiniging. Volgens de website van de gemeente Amersfoort mag Vitens het kookadvies pas opheffen als twee van dit soort kweektests achter elkaar een schoon resultaat geven.
„De kweekmethode is gedegen en wordt voor allerlei bacteriën gebruikt”, vertelt Gertjan Medema. Hij is microbioloog bij onderzoeksinstituut KWR, dat zich richt op het toepassen van wetenschappelijk onderzoek naar water. „De drinkwatersector is gewend om de ‘goeie ouwe’ methode te gebruiken. Die doet al honderd jaar trouwe dienst.”
In 2024 presenteerde KWR echter een nieuwe, snellere methode om enterokokken in drinkwater te detecteren. In plaats van een kweek, die enkele dagen duurt, is de zogeheten reverse transcription polymerase chain reaction, of rt-pcr-methode, na twee uur klaar. Hoe werkt dat dan? Medema: „Rt-pcr is een methode om rna, dus enkelstrengs dna, te vermenigvuldigen. Met reverse transcription kunnen we het rna omzetten in dna, en met de polymerase chain reaction maken we kopietjes van dat dna tot we genoeg hebben om het te kunnen detecteren. Als we rna van enterokokken weten te vinden wijst dat op de aanwezigheid van de bacterie.”
KWR ontwikkelde de rt-pcr-test voor enterokokken in 2019 en testte de methode vanaf 2020 in samenwerking met Nederlandse en Vlaamse drinkwaterlaboratoria, waaronder Vitens. De nieuwe test doet qua nauwkeurigheid niet onder voor de kweekmethode: in slechts een half procent van de gevallen toont rt-pcr de bacterie níét aan waar een kweek dat wel doet. Wel geeft de nieuwe test in 8 procent van de gevallen een positief resultaat terwijl de kweektest geen bacteriën vindt. Volgens het KWR-rapport is rt-pcr „gevoeliger, en voor enterokokken geschikt om de kweekmethode te vervangen”.
Een medewerker van drinkwaterbedrijf Vitens neemt bij de reinwaterkelder in Kanaleneiland een watermonster af.
Hoogleraar drinkwaterkwaliteit Doris van Halem (TU Delft) is te spreken over de nieuwe methode, al begrijpt ze de terughoudendheid van bedrijven als Vitens. „Het ziet ernaar uit dat rt-pcr een heel goede test is om de kweekmethode te vervangen. Het rapport spreekt voor zich. Ik denk dat Vitens’ argument om het niet te gebruiken neerkomt op voorzichtigheid. Een kookadvies is een ingrijpende maatregel voor de consument; je wilt zoiets niet te snel opheffen om het vervolgens weer te moeten afkondigen.”
De Drinkwaterwet schrijft de kweektest voor als standaardmethode voor enterokokken. Maar: „[…] indien [de kweektest] niet wordt toegepast, kan een gelijkwaardige norm of methode worden gebruikt.” In de wet staat niet dat maatregelen als een kookadvies alleen opgeheven mogen worden aan de hand van een kweektest.
Een persvoorlichter van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) bevestigt aan de telefoon dat de rt-pcr-test aan alle voorwaarden voldoet en in 2024 is goedgekeurd als een „gelijkwaardige, zelfs iets gevoeligere test voor de enterokokkenbacterie”. Volgens de ILT kan Vitens de rt-pcr-test gebruiken om een kookadvies op te heffen. .
In een reactie laat het drinkwaterbedrijf weten dat het rt-pcr wel gebruikt, bijvoorbeeld bij calamiteiten of werkzaamheden, maar niet als doorslaggevende test om kookadviezen te beëindigen. „Bij dna-methoden kunnen niet-levensvatbare bacteriën wel tot een positieve test leiden. Daarnaast kunnen wij met een kweektest op grotere volumes water testen, en is deze volgens Vitens het meest betrouwbaar. Daarom gaat onze voorkeur uit naar de kweekmethode.”
Medema begrijpt dat drinkwaterbedrijven beducht zijn om kookadviezen te snel in te trekken. „Vitens had bijvoorbeeld in 2024 in Apeldoorn een knipperlichtsituatie: eerst was er kookadvies, dan weer niet, dan weer wel. Daar is niemand bij gebaat, dus ik kan me voorstellen dat ze bijvoorbeeld twee keer testen. Maar rt-pcr-testen zijn wel waardevol om de afwezigheid van een bacterie een stuk sneller te bevestigen.”
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Source: NRC