‘Mr. Nobody against Putin’ is een dapper inkijkje in de Russische propagandamachine van binnenuit

Leraar Pavel Talankin filmt in de documentaire ‘Mr. Nobody against Putin’ de nieuwe ‘patriottische lessen’ op zijn school, na de Russische aanval op Oekraïne. Hij is een fijne gids die veel blootlegt: Poetins strategie is beangstigend effectief.

is filmrecensent en schrijft een column over hedendaagse beeldcultuur.

Wat moet er gebeuren voor een mens in verzet komt? En zelfs als de gelegenheid zich aandient – wie durft het dan écht aan? In Mr Nobody against Putin heeft Pavel Talankin, een jonge, idealistische leraar met een vriendelijk rond gezicht, per ongeluk een paardenmiddel in handen. Hij werkt als videograaf op een middelbare school, het is aan hem de vrolijke evenementen vast te leggen. Maar als Rusland Oekraïne binnenvalt, krijgt hij een andere opdracht: alle nieuw ingevoerde patriottische lessen en activiteiten filmen en het materiaal naar het Kremlin sturen. Zodat ze daar kunnen controleren of de school zich wel aan de voorschriften houdt.

In eerste instantie verzet Talankin zich door ontslag te nemen. Maar als hij in contact is gekomen met regisseur David Borenstein, besluit hij de camera weer op te pakken en slaagt er zo in hun eigen wapen tegen ze te gebruiken.

Enthousiasme over de propaganda

‘Oorlogen worden niet gewonnen door generaals, maar door leraren’, aldus Poetin, en Talankin registreert wat die opvatting in de praktijk betekent, van binnenuit. Stap voor stap wordt het educatieve systeem een onlosmakelijk onderdeel van een oorlogsmachine. Lessen worden propaganda. Sommige leraren lezen ze uitdrukkingsloos voor van een papiertje, anderen omarmen het nieuwe curriculum met gusto – zoals de magere leraar geschiedenis, die er ook uitziet als een karikaturale slechterik, met de wallen onder zijn ogen.

Talankin is een fijne gids, wiens groeiende verontwaardiging het steeds wint van angst. Zijn toon is aanvankelijk licht en hij legt veel bloot. Via zijn moeder bijvoorbeeld toont hij de gelatenheid van een generatie die het allemaal al eens heeft gezien. Via zijn (oud-)leerlingen, met wie hij een bijzondere vertrouwensband heeft, geeft hij de jongeren die naar het front worden gestuurd een gezicht.

Twee jaar lang filmt hij. Ondertussen komt op verraad een levenslange gevangenisstraf te staan en blijft hij ook openlijk klein verzet tonen. ’s Ochtends het Amerikaanse volkslied door Lady Gaga aanzetten bijvoorbeeld, in plaats van het Russische.

Beangstigend effectief

Op school komen leden van de Wagner-groep gastlessen geven, en worden er wedstrijdjes granaatwerpen georganiseerd. De effectiviteit van Poetins strategie is beangstigend. Een deel van de leerlingen oogt steeds verslagener, een ander deel hult zich in uniform van de opnieuw ingestelde Russische jeugdbeweging en zingt uit volle borst patriottische liedjes.

‘De grootste school in een klein stadje’, zo beschrijft Talankin zijn werkterrein. Juist door in te zoomen op een relatief kleine arena kan Mr. Nobody against Putin een groter verhaal over propaganda, oorlog en psychologie laten zien. Het maakt Talankins werk op de vierkante kilometer niet alleen ongelofelijk dapper, maar het levert ook een uniek en een noodzakelijk inkijkje op in de mechanismen van een oorlogsstaat.