is natuurkundige, oud-politicus en columnist van de Volkskrant.
‘We rijden de begroting gewoon de Eerste Kamer in, ik wil nog wel eens zien of ze daar tegen gaan stemmen’; Halbe Zijlstra is er helemaal klaar mee. Het is begin september 2013. Koortsachtig coalitieoverleg van Rutte-II op de kamer van Lodewijk Asscher. Al weken bespreken we manieren om de eerste begroting van dit kabinet door het parlement te krijgen. In de Eerste Kamer heeft de coalitie acht stemmen te weinig. Hoe vind je steun voor meer dan twintig miljard aan impopulaire belastingverhogingen en pijnlijke bezuinigingen?
We gaan uiteindelijk voor de Hail Mary van Zijlstra. De belastingverhoging voor huizenbezitters en hogere inkomens zal de SP toch wel steunen? En het CDA was in haar verkiezingsprogramma vóór beperking van de uitgaven in de zorg. Zo zouden we links en rechts meerderheden binnenhalen. Klonk nog wel romantisch dualistisch ook.
Het liep anders. Tijdens tumultueuze Algemene Politieke Beschouwingen maakte de oppositie duidelijk dat een begroting met zulke grote ingrepen niet als een a la carte menu kan worden opgediend. Want hoe gaat de SP aan hun kiezer uitleggen dat ze een kabinet dat wil bezuinigen op de zorg, niet heeft tegen gehouden? En hoe kan het CDA de afbouw van de (toen nog) voor haar heilige hypotheekrenteaftrek laten gebeuren?
Met de woorden van toenmalig CDA-leider Sybrand van Haersma Buma: ‘Dan zoekt u het maar uit’. In de schorsing van het Kamerdebat besloten we tot een noodgreep: één totaalakkoord voor de gehele begroting én voor de gehele regeerperiode met D66, ChristenUnie en SGP. Het was de enige manier om door te kunnen met het kabinet. De ‘Constructieve Drie’ zaten programmatisch tussen VVD en PvdA in, dus de verschillen waren overzichtelijk, maar ze vroegen natuurlijk alsnog een flinke prijs. We schoven dus met miljarden en legden de basis onder het enige kabinet dat deze eeuw de rit heeft uitgezeten.
Is dat allemaal te lang geleden? Tot mijn verbazing zag ik afgelopen weken een eindeloze herhaling van ons toenmalig jammerlijk wensdenken langskomen in de analyses over het aanstaande minderheidskabinet: ‘Zo’n regering kan links en rechts meerderheden binnenhalen’. ‘Frisse politiek!’ ‘De laatste kabinetten hebben de Eerste Kamer toch ook zonder coalitiemeerderheid overtuigd?’
Over onze columns
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Ja, Rutte-III en IV hadden ook geen meerderheid in de Eerste Kamer. Maar die coalities brachten begrotingen naar de senaat, vol met lastenverlichting en extra uitgaven. Daarvoor is steun gemakkelijk te vinden. De politiek heeft zich de afgelopen jaren teveel beziggehouden met het verdelen van overvloed en heeft haar moeilijkste opdracht, het verdelen van schaarste, grandioos verzaakt. Mede daardoor is ons land meervoudig vastgelopen. Dat kan niet langer.
De aankomende coalitie staat, net als Rutte-II, voor een begrotingsopgave van meer dan 20 miljard euro en voor grote ingrepen op het gebied van stikstof, energie en industrie. De wetmatigheid dat bezuinigen en hervormen een package-deal is, geen keuzemenu, geldt in het verder gepolariseerde landschap nog meer dan vroeger. Bespiegelingen aan talkshowtafels over politieke partnerruil - ‘de bezuinigingen kunnen met rechtse partijen en het stikstofbeleid kan over links’ - zijn dus borrelpraat.
Allereerst is er veel minder keuze dan wordt gesuggereerd. De aandacht voor JA21 en 50plus is ze gegund, maar in de Eerste Kamer zijn het slechts BBB of GroenLinks-PvdA die wetten en de begroting aan een meerderheid kunnen helpen. Gezellig wisselen tussen beide is daarbij volstrekt illusoir. GroenLinks-PvdA zal geen defensie- of zelfs klimaatbeleid steunen, als dat wordt betaald uit de zorg. En de BBB zal een kabinet dat boeren ingrijpende beperkingen oplegt, niet helpen met kortingen op sociale zekerheid.
Toegeven aan de BBB op stikstof dan maar? Dat betekent dat het land op slot blijft zitten, terwijl loskomen uit de stikstofklem nu juist een kerndoel is van de nieuwe coalitie.
Blijft over GroenLinks-PvdA, dat, anders dan de ‘constructieve drie’ indertijd, inhoudelijk niet tussen de coalitiepartijen in staat. Dat maakt het veel lastiger. Vooral op het gebied van zorg, sociale zekerheid en belastingen zal de prijs hoog zijn, veel hoger dan wanneer de partij wél tot de coalitie was toegelaten. Als je niet aan het stuur zit, wil je extra garanties dat het de goede kant op gaat.
Kan het slagen? De kans is klein, maar zekerheid krijg je pas als je het echt gaat uitzoeken. Leer daarbij van onze misrekening uit 2013 en ga niet gewoon van start in de hoop dat het later wel goed komt. Dit is geen tijd voor riskante experimenten.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant