De spanning rond de verkiezingen van donderdag in Oeganda is groot. Gevreesd wordt dat de hoogbejaarde president Yoweri Museveni ten koste van alles zijn macht wil behouden. Krijgt de populaire oppositieleider Bobi Wine het ondenkbare voor elkaar?
is buitenlandredacteur van de Volkskrant.
‘Bobi Wine had zijn campagnebijeenkomst net beëindigd, toen de ordetroepen ingrepen’, zegt de Oegandese televisiejournalist Daniel Kibet aan de telefoon. ‘Ik stond nog midden op het veld, tussen massa’s mensen. Ze juichten hem toe en zongen zijn liedjes. Politieagenten en militairen probeerden de menigte uiteen te drijven, maar mensen werden opstandig. Ze weigerden te vertrekken. Sommigen begonnen stenen te gooien.’
‘Ons team besefte meteen dat het heel gevaarlijk werd en we gingen zo snel mogelijk naar de auto. Eerst vuurden de ordetroepen traangas af, maar al gauw hoorden we geweerschoten. Ik kon vanuit de auto zien hoe soldaten op de mensen schoten. In paniek renden ze alle kanten op. Even later zagen we hoe een levenloos lichaam werd weggedragen’, vertelt Kibet.
Daniel Kibet (29) versloeg afgelopen maanden de campagne van de belangrijkste Oegandese oppositiekandidaat Bobi Wine voor NBS Uganda, de grootste onafhankelijke televisiezender van het land. Kibet volgde Wine het hele land door en zag hoe hij overal werd omringd door massa’s fans, maar ook door ordetroepen. In Iganga, in het oosten van het land, ging het eind november mis, zoals Kibet beschrijft. Volgens de politie werd één aanhanger doodgeschoten, volgens de oppositie vielen zeker drie doden.
Dit geweld is geen uitzondering. Op zeker twee andere plekken opende het leger het vuur op aanhangers van Wine, met doden tot gevolg. Honderden mensen werden gearresteerd en bij bijna elke campagnebijeenkomst werd er traangas afgeschoten. ‘Zelfs op plekken waar de mensen kalm bleven’, aldus Kibet. Wine, tegenwoordig haast altijd gekleed in kogelvrij vest met helm op, vergelijkt de omstandigheden waarin hij campagne moet voeren met een oorlogsgebied.
Bij de verkiezingen van donderdag vormen de voormalige popster en zijn ‘People Power’-beweging een enorme bedreiging voor president Yoweri Museveni, de derde langstzittende president van Afrika. De 81-jarige Museveni wil koste wat het kost een zevende termijn binnenslepen. Maar de oppositie en haar aanhang laten zich tot nu toe niet uit het veld slaan. Gevreesd wordt dat de verkiezingen zullen uitlopen op een bloedbad.
Het Oost-Afrikaanse Oeganda is jong en bruisend. Het is een van de snelst groeiende landen ter wereld, met een gemiddelde leeftijd van ongeveer 16 jaar. Meer dan 80 procent van de ruim 46 miljoen inwoners is geboren nadat Museveni aan de macht was gekomen. Zij hebben niet meegemaakt dat hij in 1986 als rebellenleider een einde maakte aan een jarenlange burgeroorlog en als jonge president het land stabiliteit en ontwikkeling bracht.
Museveni’s National Resistance Movement (NRM) voert campagne met ‘Protecting the Gains’, het behouden van de vooruitgang. Maar de jonge generatie ervaart vooral de tekortkomingen van zijn bestuur en een enorm gebrek aan kansen. Van de 700 duizend Oegandezen die jaarlijks afstuderen, vinden slechts 90 duizend een baan in de formele sector. De grootste zorgen onder stemmers zijn dan ook de hoge jeugdwerkloosheid, de stijgende kosten van levensonderhoud en de weelderige corruptie.
‘Het is ontzettend frustrerend’, zegt Yvonne Mpambara, een 33-jarige mensenrechtenadvocaat en activist met politieke aspiraties, aan de telefoon. ‘We zien dat de meeste systemen in Oeganda niet functioneren en inmiddels begrijpen we waarom. We willen heel graag verandering teweegbrengen, maar die kans krijgen we niet. Jongeren worden buiten de macht gehouden.’
Als rechtenstudent was Mpambara geschokt toen Museveni in 2016 de grondwet liet aanpassen zodat hij president voor het leven kon worden. ‘Ik dacht dat de grondwet de hoeksteen van de samenleving was.’ Ze nam deel aan de protesten die uitbraken en werd voor het eerst gearresteerd. Maar de echte wake-upcall kwam pas in 2023, achter op een motortaxi onderweg naar haar ouders.
‘De wijk van mijn ouders overstroomt vaak als het hard heeft geregend. Toen de motortaxi over een ondergelopen weg reed, werden we plotseling meegesleurd door het water. We zijn bijna verdronken’, vertelt Mpambara. ‘Ik kon de excuses van onze leiders niet meer aanhoren. We betalen zo veel belasting voor publieke diensten, maar we krijgen er niets voor terug. Ze steken het geld gewoon in eigen zak.’
Mpambara besloot dat ze de strijd met het leiderschap rechtstreeks moest aangaan door een gooi naar het presidentschap te doen. De kiescommissie wees haar kandidaatstelling uiteindelijk om onduidelijke redenen af, maar niet voordat ze te maken kreeg met allerlei vormen van intimidatie. ‘Er ging een verhaal rond dat ik een kleindochter van Museveni was, of een agent, geplant door de regering om de oppositie uit elkaar te drijven.’
Een van de vereisten voor kandidaatstelling is om honderd handtekeningen te verzamelen in twee derde van alle districten. Politieagenten werkten die inzamelingen tegen en als mensen eenmaal een handtekening hadden gezet, kregen ze een dreigend telefoontje van de inlichtingendiensten. ‘Ik had van tevoren wel de risico’s voor mijn vrienden en familie overwogen, maar ik had niet gedacht dat het zo ver zou gaan.’
Het toont de zenuwen van een regering die de schijn van democratie ophoudt, maar steeds dieper in de autoritaire gereedschapskist moet graven. Vanaf zijn plotse opkomst op het politieke toneel in 2017 heeft Robert Kyagulanyi, beter bekend onder zijn artiestennaam Bobi Wine, het speelveld veranderd. Met zijn jeugdigheid, simpele afkomst en populaire protestliederen gaf hij jonge Oegandezen iemand om in te geloven.
Inmiddels is Wine 43 jaar en heeft zijn National Unity Party (NUP) 57 zetels in het parlement. Zijn populariteit heeft hem tot mikpunt van de autoriteiten gemaakt. Hij is geregeld gearresteerd en mishandeld door de politie, en is zeker twee keer in het openbaar beschoten. Intussen zijn diverse prominente partijleden van de NUP achter de tralies verdwenen.
Op het eerste gezicht lijken de presidentsverkiezingen een kopie van vijf jaar geleden, toen de politie zeker 54 mensen doodschoot bij protesten tegen de zoveelste arrestatie van Wine, en Museveni zijn krapste verkiezingsoverwinning tot nu toe behaalde. Weer staan er acht kandidaten op het stembiljet, maar draait de strijd enkel om Wine tegen Museveni, jong tegen oud. En net als in 2021 heeft Museveni de controle over de kiescommissie, de rechtspraak en het leger.
Maar dit keer staat er veel meer op het spel. De gewelddadige repressie van de oppositie is nog nooit zo verregaand en zo openlijk geweest. Sinds de zoon van Museveni, de 51-jarige Muhoozi Kainerugaba, na een serie snelle promoties in 2024 de positie van legerleider kreeg, bemoeit het leger zich veel meer met de politiek. Zelf schepte Kainerugaba vorig jaar openlijk op dat hij Wines belangrijkste lijfwacht, Edward Sebuufu, had opgepakt en in zijn kelder had gemarteld.
Ook mensenrechtenorganisaties, verkiezingswaakhonden en media werken door nieuwe wetgeving onder zware restricties of worden zelfs gedwongen hun werk neer te leggen. Begin januari verbood de regering live-uitzendingen van rellen, ‘onwettige optochten’ en andere gewelddadige incidenten in aanloop naar de verkiezingen. Op 5 januari raakte een journalist zwaargewond toen de politieagenten hem aanvielen omdat hij filmde hoe ze traangas in een mediawagen sprayden.
Oeganda heeft een breekpunt bereikt, stelt Joseph Siegle, directeur onderzoek aan het Africa Centre for Strategic Studies in Washington. ‘De partij van Museveni is tot de conclusie gekomen dat ze niet voldoende steun meer hebben om vrije verkiezingen te kunnen winnen. Ze hebben die realiteit geaccepteerd en zijn bereid ongekend geweld in te zetten. Het lijkt erop dat ze bereid zijn om de schijn van democratie op te geven.’
Bij die overwegingen speelt het gebrek aan reactie vanuit de internationale gemeenschap volgens Siegle ook een belangrijke rol. De Verenigde Naties hebben het verkiezingsgeweld wel veroordeeld, maar de Verenigde Staten en de Europese Unie onderhouden nog altijd goede relaties met Museveni’s regering. Ook Nederland is een belangrijke investeerder in Oeganda en maakt plannen om afgewezen asielzoekers tijdelijk in het land te huisvesten.
Toch lijkt alle repressie weinig effect te sorteren. ‘Mensen houden van Bobi Wine en doen er alles aan om zijn bijeenkomsten bij te wonen’, zegt tv-journalist Kibet. ‘Ze worden geslagen en met pepperspray bespoten. Door de chaos vallen ze met hun motorfiets, maar ze staan weer op en zoeken sluiproutes om de menigte te omzeilen. Als ze zoveel moeite doen om hem te zien, zullen ze zich niet laten weerhouden om voor hem te stemmen.’
Daags voor de verkiezingen zien de straten in de Oegandese hoofdstad Kampala letterlijk geel door de enorme hoeveelheid aan felgele campagneposters met het hoofd van Museveni onder een grote witte hoed. Het rood van Wine is afwezig in het straatbeeld, maar gaat rond op telefoons in Whatsapp-statussen en andere sociale media. Totdat internet dinsdagavond werd afgesloten. Sindsdien komen er geen berichten meer naar buiten.
De communicatiediensten stelden bij de aankondiging dat de blokkade nodig is om ‘de verspreiding van misinformatie’ rondom de verkiezingen te voorkomen. Maar veel mensen denken juist dat de regering op deze manier wil voorkomen dat bewijzen van verkiezingsfraude en oproepen tot protest kunnen worden gedeeld. Op verzoek van de regering heeft Elon Musks Starlink op 1 januari al zijn internetstations in Oeganda op non-actief gezet.
Voorafgaand aan de internetblokkade hadden de oppositiepartijen hun aanhangers al opgeroepen om donderdag na het stemmen bij de bureaus te blijven om in de gaten te houden wat er met de stemmen gebeurt. De wet schrijft voor dat men 20 meter afstand moet houden, dus moeten ze van Wine een meetlint meebrengen. Maar de regering heeft gedreigd iedereen te arresteren die bij een stembureau in de buurt blijft. Sinds zaterdag vindt er al een troepenopbouw in Kampala plaats.
Het lijkt onvermijdelijk dat Museveni de verkiezingen weer gaat winnen, maar de grote vraag is hoe. Bij de vorige verkiezingen maakte de kiescommissie alleen de resultaten per kiesdistrict bekend en niet per stembureau zoals wettelijk is vereist. Ditmaal eist de oppositie transparantie. ‘Ze probeert de kiescommissie en de rechterlijke macht ter verantwoording te roepen’, zegt Siegle. ‘Ze werkt aan geloofwaardige instituties en geloofwaardige politici.’
Ondanks de enorme tegenwerking, is er geen sprake geweest van oproepen tot een verkiezingsboycot of gewapend verzet. De oppositie en hun aanhang blijven hoopvol dat democratische hervormingen mogelijk zijn. ‘We snakken naar democratie, naar de vrijheid om onze eigen leiders te kunnen kiezen. Maar we accepteren dat het misschien niet meteen zal gebeuren. We hebben de tijd aan onze kant’, zegt Mpambara.
De meeste mensen denken veel verder dan vijf jaar vooruit. Museveni’s hoge leeftijd roept vooral de vraag op wat er na hem komt. Mensen hopen op nieuw leiderschap, maar zien dat hij voorbereidingen treft om het stokje door te geven aan zijn zoon, de 51-jarige legerleider Kainerugaba. ‘Wat we nu in Oeganda zien, is een strijd om de toekomst van het land’, zegt Siegle. ‘We moeten voorkomen dat ons land een monarchie wordt’, zegt Mpambara.
Yoweri Museveni werd in 1944 geboren in een familie van veehouders in het westen van Oeganda. Het land maakte een gewelddadige periode door, met de strijd voor onafhankelijkheid, gevolgd door de dictatoriale regimes van Milton Obote en Idi Amin. Tijdens zijn studies economie en politieke wetenschappen in buurland Tanzania ontpopte Museveni zich tot idealist en raakte bevriend met veel jonge politieke activisten uit de regio.
Museveni stond aan de wieg van twee rebellenbewegingen die tegen het schrikbewind in Oeganda vochten. Na een jarenlange guerrillastrijd greep zijn rebellengroep National Resistance Movement in 1986 de macht. Bijna veertig jaar geleden, op 29 januari, riep hij zichzelf uit tot president.
Onder Museveni heeft Oeganda een lange periode van vrede, stabiliteit en economische groei doorgemaakt. Het is een toevluchtsoord voor ruim 1,8 miljoen vluchtelingen en een strategische partner van veel westerse landen. Maar de ontwikkeling van democratische instituties bleef achter. Ooit was Museveni zelf kritisch op Afrikaanse leiders die te lang blijven zitten. Inmiddels heeft hij twee keer de in de grondwet vastgelegde maximale presidentiële termijn opgerekt en stoomt hij zijn zoon klaar tot zijn opvolger.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant