Een nieuw kabinet moet uitkijken met het doen van beloftes en streven naar een ‘realistische overheid’. Dit om te voorkomen dat Nederland verder vastloopt. Die oproep deden de Nationale Ombudsman, Raad van State en de Algemene Rekenkamer woensdag gezamenlijk aan de beoogde coalitiepartners.
is politiek verslaggever van de Volkskrant
De drie zogenoemde Hoge Colleges van Staat zien nu dat onuitvoerbare beloftes tot problemen voor burgers leiden. Het gaat dan om plannen waarvan ‘al vroeg duidelijk is’ dat ze niet haalbaar zijn omdat er bijvoorbeeld geen geld of personele capaciteit voor is. ‘Als het dan misgaat, belanden de problemen bij de uitvoeringsorganisaties, gemeenten of de rechter. Uiteindelijk betalen burgers de prijs.’ Zij raken door gebrekkig beleid ‘verstrikt in ingewikkelde regels’ en ‘blijven onzeker over hun toekomst’, aldus een gezamenlijke verklaring.
De boodschap die de drie colleges woensdag overbrachten aan de beoogde coalitiepartijen D66, CDA en VVD is allerminst nieuw. In juli kwam het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) nog met de oproep aan politieke partijen om in aanloop naar de verkiezingen oog te hebben voor de grote opgaven en daarvoor ‘realistische oplossingen’ te bieden. Het doen van onhaalbare beloftes zou het vertrouwen in de politiek verder kunnen schaden.
Ook de drie hoge colleges zelf kwamen afgelopen jaren al meermaals met vergelijkbare boodschappen. Er zijn volgens de adviesorganen dan ook meerdere voorbeelden van beloftes waarvan al bij voorbaat duidelijk was dat ze onhaalbaar waren.
Dat was onder meer het geval bij het asielbeleid. Het kabinet Schoof presenteerde het ‘strengste asielbeleid ooit’ met een flinke bezuiniging op de opvang. Dat terwijl onder meer de Ombudsman eerder juist adviseerde om te investeren in de reguliere opvang en de Rekenkamer constateerde dat jarenlang te weinig geld naar asiel was gegaan. Door te bezuinigen op de reguliere opvang zou juist extra, duurdere, noodopvang nodig zijn. In de praktijk bleek dat ook het geval.
Onrealistische beloftes waren er volgens de drie colleges ook over de hersteloperatie van de toeslagenaffaire. Zo was over de termijn waarin een beslissing over compensatie moest zijn genomen al bij voorbaat bekend dat die onhaalbaar was, zo concludeerde de Raad van State in 2023. Toch deed de politiek niets en zag de raad zich vorig jaar gedwongen in te grijpen door de termijn met zestig weken te verlengen om vertraging van de hele operatie te voorkomen.
Een ander voorbeeld is het stikstofdossier. Meermaals klonk de belofte de impasse te doorbreken. Maar plannen om dat te doen, zoals het stikstoffonds van 24,3 miljard euro, gingen nog voor ze werden uitgevoerd ‘van tafel’. Volgens de drie colleges zoekt Den Haag steeds naar manieren om ‘moeilijke keuzes af te wenden’ en beslissingen uit te stellen.
Dat laatste is volgens de drie adviesorganen een van de grondoorzaken van de onrealistische beloftes. Al langer zien zij dat de overheid ‘noodzakelijke - en soms pijnlijke - keuzes voor zich uitschuift’. Op lange termijn kan dat grote gevolgen hebben, omdat problemen zonder effectieve aanpak verergeren en er daardoor ‘juist ingrijpendere maatregelen of zelfs hersteloperaties’ nodig zijn.
Een ander gevolg is dat het niet waarmaken van beloftes het vertrouwen van burgers in de overheid en de democratie kan uithollen, aldus de gezamenlijke notitie. Het advies aan de formerende partijen is om de pijnlijke keuzes ‘inzichtelijk’ te maken. Daarbij is het belangrijk om ‘realistische verwachtingen’ te scheppen en eerlijk te zijn over de haalbaarheid. Ook moeten uitvoeringsorganisaties eerder mee worden genomen bij beleid, om problemen te voorkomen: een oproep die ook al jaren wordt gedaan.
Over een half jaar komen de Ombudsman, Rekenkamer en Raad van State terug bij het kabinet om te controleren of er daadwerkelijk werk wordt gemaakt van de adviezen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant