Grondstoffen uit Zuid-Afrika De Europese Unie zoekt naarstig naar nieuwe bronnen van kritieke mineralen. In het grondstoffenrijke Zuid-Afrika hoopt de EU via een ‘win-win’-deal te profiteren van de diplomatieke ruzie die het land met de VS heeft.
Stéphane Séjourné, de Eurocommissaris voor Welvaart en Industriële Strategie, tijdens zijn bezoek aan de Manganese Metal Company in Nelspruit vorige maand.
„In iedere bak hangen 96 mangaan-platen”, zegt Teheli Morabe, een topbestuurder van Manganese Metal Company (MMC). Hij strekt zijn arm uit over een enorme hal op het fabrieksterrein, die vol staat met dit soort bakken. Mangaan is belangrijk voor de industrie, omdat het onder andere wordt gebruikt om gehard staal, batterijen, accu’s en medicijnen te maken.
Morabes publiek is een hoge delegatie van de Europese Unie, aangevoerd door Stéphane Séjourné, de Eurocommissaris voor Welvaart en Industriële Strategie. De EU werkt aan de hervorming van de grondstoffenstrategie om minder afhankelijk te worden van China en dus zijn ze naar deze mangaanraffinaderij in het Zuid-Afrikaanse Mbombela afgereisd.
Vooroverleunend op de balustrade kijkt Séjourné uit over de hal, zijn gezicht zit verstopt achter een stofmasker dat de sterke ammoniaklucht moet verzachten. „Zuid-Afrika is op dit moment het land waar we het meeste potentieel in zien”, zegt Séjourné.
De Europese Unie heeft een programma opgezet waarin het financiële steun biedt aan projecten van strategische waarde. De delegatie wil graag dat MMC zich aanmeldt voor het programma, en de uitgebreide rondleiding door MMC getuigt ervan dat het bedrijf deze kans wil grijpen.
„Jaarlijks vervaardigen we hier 28.000 ton hoog zuiver elektrolytisch mangaanmetaal (EMM), cruciaal voor de productie van oplaadbare batterijen en accu’s”, vervolgt Morabe. Bijna de helft daarvan exporteert het bedrijf naar Japan, een kwart naar de VS en slechts 12 procent gaat naar Europa.
MMC is het enige bedrijf buiten China dat dit elektrolytisch mangaanmetaal maakt, en is goed voor 2 procent van de wereldwijde productie. Dat is opvallend weinig, want Zuid-Afrika is met afstand de grootste producent ter wereld van ruwe mangaan-erts. Bovendien zit 70 procent van de tot nu toe ontdekte mangaanvoorraad in Zuid-Afrikaanse bodem.
Naast mangaan bezit Zuid-Afrika ’s werelds grootste voorraad platina en is het land de onbetwiste nummer één exporteur ervan. Ook is het een belangrijke speler in de productie van chroom en vanadium. Deze metalen zijn belangrijk voor de productie van accu’s en batterijen, en voor de defensie- en farmaceutische industrie.
Het land exporteert het overgrote deel van deze mineralen ruw. In mei kwam de regering echter met een nieuwe kritieke mineralen- en metalenstrategie, waarin staat dat de gemijnde mineralen in Zuid-Afrika verwerkt moeten worden.
Op 20 november zette Séjourné, samen met de Zuid-Afrikaanse minister van Mineralen en Energie Gwede Mantashe, zijn handtekening onder een intentieverklaring op het gebied van kritieke grondstoffen. Dat zijn mineralen die van vitaal belang zijn voor de economie.
Elk land bepaalt zelf welke grondstoffen het kritiek of cruciaal vindt, maar over het algemeen gaat het om zeldzame metalen die slechts op enkele plekken in de wereld te vinden zijn of geraffineerd worden.
De partijen hebben afgesproken dat verwerkingsprocessen, zoals raffinage, voornamelijk plaats zullen vinden in Zuid-Afrika en dat de EU de ontwikkeling van nieuwe verwerkingsinstallaties financieel ondersteunt. Voor de EU is het belangrijk dat het hele proces op een duurzame manier gebeurt. De overeenkomst is gekoppeld aan een grotere deal over duurzame handel en investeringen, de Clean Trade and Investment Partnership (CTIP).
Volgens de Zuid-Afrikaanse president Cyril Ramaphosa is het een „onovertroffen” grondstoffenovereenkomst, omdat beide partijen zich inzetten om de mineralen te verwerken in het land waar ze gedolven zijn.
De EU en Zuid-Afrika werken hard om de handelsrelatie uit te breiden, bijvoorbeeld via de EU-Zuid-Afrika-top afgelopen maart. De EU is al de grootste handelspartner en de grootste investeerder in Zuid-Afrika. Op dit moment importeert de EU platina, ruthenium, iridium en rhodium uit Zuid-Afrika. In de nieuwe grondstoffenstrategie heeft de EU tot nu toe wereldwijd dertien strategische projecten aangewezen, waarvan één in Zuid-Afrika: het Zandkopsdrift-project dat vanaf 2027 per jaar 17.000 ton zeldzame aardmetalen moet produceren. De selectie van nieuwe projecten is in volle gang en daarbij zijn de ogen opnieuw gericht op Zuid-Afrika.
De VS en Zuid-Afrika liggen op meerdere vlakken op ramkoers. Er zijn reisrestricties voor de voormalig minister van Buitenlandse Zaken, Naledi Pandor. De VS willen dat Zuid-Afrika de ICJ-zaak tegen Israël intrekt. Op zijn beurt beschuldigt Trump Zuid-Afrika van ‘genocide’ op witte boeren.
Afgelopen jaar zetten de VS de voormalige Zuid-Afrikaanse ambassadeur Ebrahim Rasool het land uit, nadat hij tijdens een webinar de Amerikaanse regering in het hoekje van witte overheersers plaatste. Na zelf bijna een jaar geen ambassadeur te hebben in Zuid-Afrika benoemde de Amerikaanse Senaat onlangs Leo Brent Bozell, een conservatieve commentator en media-criticus. Hij wil het programma voor witte Afrikaner als ‘vluchtelingen’ versterken en ervoor zorgen dat Zuid-Afrika meer afstand neemt van zijn BRICS-partners, zoals China, Rusland en Iran. Terwijl Zuid-Afrika na de verhoging van handelstarieven voornamelijk zijn toevlucht zoekt op Aziatische markten.
In het verleden liet Bozell zich negatief uit over het ANC, dat hij in 1987 een procommunistische en terroristische organisatie noemde. In 2013 postte hij een smalende tweet over de mythevorming rond Nelson Mandela.
Het is vooral de geopolitiek die beide partijen tot elkaar heeft gedreven. De relatie van Zuid-Afrika met de VS, de op-een-na-grootste handelspartner, is ernstig bekoeld. De Amerikaanse president Donald Trump beweert onterecht dat in Zuid-Afrika een genocide op witte boeren plaatsvindt en dat de regering hun land confisqueert. Ook hebben de VS aan Zuid-Afrika een exporttarief van 30 procent opgelegd. AGOA – een handelsverdrag dat de VS heeft gesloten met meerdere Afrikaanse landen waaronder Zuid-Afrika – is in september verlopen en niet verlengd. Daarmee verliezen producten uit deze landen de afgesproken heffingsvrije toegang tot de VS.
De Zuid-Afrikaanse regering is niet gediend van de Amerikaanse intimidatie. „Als de VS hoge invoerrechten oplegt, moeten we op zoek gaan naar alternatieve markten”, zei mineralenminister Mantashe hierover tijdens een G20-bijeenkomst over grondstoffen.
De Europese Unie zit op haar beurt in de tang bij China als het om kritieke grondstoffen gaat. De lidstaten importeren het overgrote deel van de kritieke mineralen uit China. Voor de groep zware zeldzame aardmetalen is het zelfs volledig afhankelijk van Beijing. Toen Beijing de export van kritieke mineralen afgelopen najaar aan strenge banden legde, had dit zowel in de VS als in de Europese industrie grote productieproblemen tot gevolg. „Dat is gewoon afpersing”, stelt Séjourné.
Nu Zuid-Afrika overhoop ligt met de VS creëert dit een „goed moment voor Europa”, meent Séjourné. „Dit stelt de Europeanen in staat om Zuid-Afrika iets anders te bieden, iets dat verder gaat dan alleen delven en nemen. We laten het kolonialisme achter ons.”
Eerder dit jaar paaide de EU Zuid-Afrika met een investeringsplan van bijna 12 miljard euro, het grootste deel daarvan (8,7 miljard euro) gaat naar de ontwikkeling van de duurzame energieprojecten op het gebied van waterstof, wind- en zonne-energie en de lokale verwerking van kritieke mineralen.
„Het is een stap in de goede richting”, oordeelt Mkulu Mathe, professor energie en grondstoffen aan de Universiteit van Zuid-Afrika. „Europa heeft een investeringsplan dat aansluit bij de Zuid-Afrikaanse mineralenstrategie, maar komt wel met allerlei regels.” De EU rekent bijvoorbeeld extra hoge importheffingen op goederen die niet duurzaam geproduceerd zijn. Dat is nadelig voor Zuid-Afrika, dat in de energievoorziening voor 80 tot 90 procent afhankelijk is van kolencentrales.
Volgens Mathe is het een stok achter de deur om vergroening te versnellen, maar wekt het ook irritatie bij een deel van de bevolking en de politiek: „Het is de vraag of een volgende regering dit blijft accepteren, dat is een risico voor dit Europese tienjarenplan.”
Het land worstelt om genoeg energie op te wekken en heeft daarom de kolencentrales hard nodig. Bovendien wil mijnbouwminister Mantashe de kolenindustrie beschermen, omdat die aan meer dan honderdduizend Zuid-Afrikanen werkgelegenheid biedt.
Toch staat de energieverslindende mijnbouw en raffinage-industrie open voor groene oplossingen. De energiekosten voor deze bedrijven zijn de laatste jaren enorm toegenomen. Vanwege de importheffingen en de lage marktprijs van enkele grondstoffen zijn bedrijven ingekrompen of hebben ze zelfs de deuren moeten sluiten. In het eerste halfjaar van 2025 verdwenen volgens het nationale statistiekbureau 33.000 banen in de mijnbouw, en zullen in 2026 nog eens tienduizenden banen verloren gaan. Dat zijn harde klappen voor een land waar de werkloosheid op meer dan 32 procent ligt.
Aan de rand van het MMC-hoofdcomplex stopt de rondleiding bij een raffinaderij in aanbouw, waar het bedrijf mangaansulfaat zal produceren. Het is de volgende stap in de raffinage van mangaan voor de productie van accu’s. MMC wil het eerste bedrijf zijn in Zuid-Afrika dat dit kan.
Voor de bouw heeft het bedrijf een lening afgesloten van 10 miljoen dollar „met een enorm hoge rente”, verheldert Morné Ruiters, hoofd marketing van MMC. Met financiële hulp van de EU hoopt MMC een tweede veel grotere mangaansulfaatraffinaderij te bouwen die zich vooral zal richten op de Europese markt. Om de hoge koolstofheffingen te ontlopen heeft het bedrijf een contract afgesloten met een private leverancier van groene stroom en wekt het zelf stroom op via zonnepanelen. „We kunnen niet wachten op de regering”, zegt Ruiters. „Een dergelijke raffinagefaciliteit, die heel schoon en duurzaam werkt, kunnen we bovendien zo in de EU bouwen”, doelend op de EU die 40 procent van de raffinage op eigen grondgebied wil laten plaatsvinden.
Ondanks zijn enthousiasme trapt Séjourné nog even op de rem: „Het doel blijft diversificatie, maar we moeten naar andere landen blijven kijken, zowel voor ruwe grondstoffen en raffinage.”
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.
Source: NRC