Ibrahim Traoré | interim-president Burkina Faso De 37-jarige legerkapitein die drie jaar geleden de macht greep in Burkina Faso groeide dit jaar uit tot een internetfenomeen. Niet alleen in zijn eigen land, ook elders op het continent en in de wereld wordt hij geprezen als ‘Afrika’s nieuwe revolutionair’. Dat verhult zijn donkere kanten.
Ibrahim Traoré (midden) salueert op een bijeenkomst van Sahel-staten in Niger, 6 juli 2024.
Zelfs de eigenlijke ster van de show leek verrast. De ene na de andere Afrikaanse leider was het podium op geklommen om John Mahama, de nieuwbakken president van Ghana, te feliciteren tijdens zijn inauguratie in Accra. Beleefde applausjes volgden. Maar toen was het de beurt aan de jongste van het stel. Plots steeg uit de menigte gejoel op. Loeiende vuvuzela’s. Luid geklap.
Ibrahim Traoré, de 37-jarige legerkapitein die drie jaar geleden de macht greep in buurland Burkina Faso, had het protocol toen al geschonden. Niet alleen kwam hij op in legertenue, aan zijn broekriem hing ook een wapen. Ongehoord. „Je kunt zien hoe populair Mister President hier is”, grapte Mahama naderhand tegen journalisten. „Hij kreeg het grootste applaus.”
2025 was, in veel opzichten, het jaar van Traoré. Zijn ronde gezicht met onafscheidelijke rode baret was overal. In graffiti op muren en op stickers op taxi’s door heel Afrika. Maar ook op de borden in de handen van steunbetuigers op Times Square in New York en in hartje Londen. En op de tijdlijnen van jongeren wereldwijd, die worden overspoeld door virale berichten over deze nieuwe „pan-Afrikaanse held”.
Precies zoals Traoré en zijn entourage dat graag zien. De afgelopen jaren creëerden zij met hulp van influencers het beeld van de ‘simpele’ kapitein, een relatief lage legerrang, die het opneemt tegen het neokoloniale Westen. Vooral met Frankrijk, de oud-kolonisator die decennialang Afrikaanse leiders zadel hielp om eigen economische en strategische belangen veilig te stellen, botst Traoré.
De juntaleider sneed de banden met Parijs door, inmiddels een trend in de regio, en haalde die met Rusland juist aan. „Afrikanen moeten wakker worden”, zei hij eerder dit jaar. „We moeten onze mentaliteit dekoloniseren.”
Dat slaat aan. YouTube- en TikTok-video’s waarin Traoré wordt neergezet als ‘verlosser van Afrika’ worden online soms wel miljoenen keren bekeken en zijn soundbites gretig gedeeld. Zoals toen hij tijdens een top in Rusland in 2023 andere Afrikaanse leiders toebeet dat ze zich als „marionetten van de imperialisten” gedragen.
Schande, riepen zij achteraf. Maar dat zien veel Afrikaanse jongeren anders. Velen delen een diep gevoel van frustratie over wat zij zien als Afrika’s voortdurende afhankelijkheid van – en uitbuiting door – het Westen. Hun veelal oude leiders en disfunctionele democratieën krijgen daarvan de schuld. En niet zonder reden.
Ook buiten het continent raakt Traorés discours een snaar. „Hij speelt in op frustraties die zwarte bevolkingen wereldwijd delen”, zegt een politicoloog uit Burkina Faso. „Over het slavernijverleden, kolonisatie. Maar ook het alledaags racisme waarmee zwarte mensen te maken krijgen in Europa en de Verenigde Staten. Hier is een jonge, Afrikaanse militair die zegt: wij laten ons niet langer uitbuiten. Dat doet dromen.”
Het deprimerende, aldus de politicoloog, is dat daar weinig van waar is. „Er wordt een mythe gecreëerd.”
De politicoloog wil alleen anoniem spreken (zijn naam is bij de redactie bekend), net als vrijwel alle Burkinezen met wie NRC voor dit verhaal sprak. De risico’s zijn te groot, verontschuldigt hij zich. Wie de afgelopen jaren waagde te tornen aan het imago van Traoré en zijn regime, werd bedreigd, opgepakt of, in meerdere gevallen, naar het front gestuurd waar het Burkinese leger vecht tegen jihadisten.
Het overkwam activisten, journalisten. Zelfs een oud-minister van in de zeventig. Onderwijl zijn politieke partijen geschorst en verschillende internationale media (vooral Franse) geblokkeerd. Lokale journalisten die niet geschorst of opgepakt willen worden, moeten zich aan één gouden regel houden: alleen wat de regering zegt, is waar. Zeker wat betreft de veiligheidssituatie, de raison d’être van Traorés machtsgreep.
Ze waren niet geïnteresseerd in macht, verzekerde de legerkapitein zijn landgenoten nog toen hij op 30 september 2022 omringd door zwaarbewapende militairen op nationale televisie verscheen. Maar ze moesten wel ingrijpen.
Burkina Faso, gelegen in de droge Sahel-regio, veranderde het afgelopen decennium in het epicentrum van jihadistische terreur nadat aan Al-Qaida en Islamitische Staat gelieerde groepen uit Mali de grens overstaken. Inmiddels zijn grote delen van het land veranderd in no-go-zones waarover het leger de controle probeert terug te winnen.
Traoré, die opgroeide in het sindsdien zwaar getroffen noordwesten, ondervond dat aan den lijve. Meteen na de universiteit was de afgestudeerd geoloog het leger in gegaan, waarna hij aan het front al snel naam maakte. Maar hij raakte ook gedesillusioneerd, vertelden naasten aan The Washington Post. Traoré klaagde over de slecht getrainde soldaten, over kapotte voertuigen en een gebrek aan materieel.
Met iedere dodelijke aanval groeide zijn frustratie, maar in de hoofdstad Ouagadougou vond hij geen gehoor. Begin 2022 vond de jonge soldaat het genoeg. Met een groep militairen pleegde hij een staatsgreep en schoven ze een meerdere als leider naar voren. Toen die het in hun ogen eveneens verprutste, werd ook hij weggejaagd en eind september van dat jaar nam Traoré het over. „Geef ons zes maanden”, vroeg hij de Burkinezen. Dan is de situatie onder controle.
Jonge aanhangers van Traoré bij een viering van het eenjarig jubileum van de militaire coup, in 2023.
Het maakte hem direct populair. „Mensen waren wanhopig”, zegt een pro-democratieactivist, die zelf het land ontvluchtte. „Miljoenen Burkinezen leven in gebieden waar ze continu worden bedreigd door terroristen. Boeren kunnen niet meer bij hun akkers komen, mensen zijn op de vlucht. Als iemand het kan oplossen, is hij het, was het idee.”
Jongeren in Ouagadougou gingen massaal de straat op om hun steun aan ‘IB’ te tonen. Drie jaar later doen ze dat nog steeds. Dat Traoré, anders dan hij eerder beloofde, geen aanstalten meer maakt te vertrekken, juichen zij zelfs toe. „Hij is jong, net al zij, en weet hen met zijn woorden te raken”, zegt Lassane Ouedraogo, docent mediastudies aan de universiteit in de zuidelijke stad Bobo-Dioulasso.
Vooral omdat de juntaleider doet denken aan een held uit het verleden: Thomas Sankara, een legerkapitein die begin jaren tachtig een socialistische revolutie in Burkina Faso ontketende – tot hij in 1987 werd vermoord. Iconisch zijn de beelden van een destijds 34-jarige Sankara die, in uniform en met zijn rode baret op, als zelfverklaard anti-imperialist opriep tot een nieuwe wereldorde.
„De jongeren die Traoré steunen, willen hun eigen Sankara”, zegt Ouedraogo. „Ze zoeken een reddingsboei en vinden die in hem.”
Het is een beeld dat Traoré zelf ook cultiveert. Met zijn voorkomen, zijn woordkeuze, zijn acties. Net als Sankara hamert hij op zelfredzaamheid, (her)opent fabrieken en voorziet boeren van gratis tractoren en zaden. Ook dwingt hij internationale mijnbedrijven die afkwamen op Burkina Faso’s grote goudvoorraad een groter deel van hun winst aan de staatskas af te staan en nationaliseerde hij enkele mijnen.
Bovenal wees hij Franse militairen de deur die onder meer vanuit Burkina Faso vochten tegen terreur in de Sahel, maar niet wisten te voorkomen dat diezelfde jihadisten grote delen van het gebied onder controle kregen. Ook Sankara verzette zich destijds tegen de Franse bemoeienis met zijn land – de Sovjet-Unie zag hij als ware bondgenoot.
Op billboards in de straten van Ouagadougou is Traoré deze dagen te zien met nieuwe vrienden; de militaire leiders van Mali en Niger, aan de macht na eigen coups, met wie Burkina Faso nu een alliantie vormt. En vooral: de Russische president Vladimir Poetin.
„Traoré is een echte revolutionair”, zegt een student Financiën telefonisch vanuit de hoofdstad. Ze is fan, toch spreekt ook zij liever anoniem met NRC. Dat de legerkapitein ook „een beetje een dictator is”, zegt ze voorzichtig lachend, dat is dan maar zo. „In de situatie waar we als land nu in zitten, hebben we dat nodig.”
Een billboard in Ouagadougou waarop Traoré te zien is met Vladimir Poetin, in maart 2024.
Wat die situatie precies is, weet de student niet, behalve dat het „oorlog” is. Op tv ziet ze wel beelden van hoe het leger met drones aanvallen uitvoert. Dat ze omgekeerd niets hoort en ziet over hoe jihadisten steden en militaire kampen binnenvallen, vindt ze juist goed. Sterker: ze hoeft dat helemaal niet te horen.
„We weten dat het in sommige regio’s niet goed gaat. Maar hier [in Ouagadougou] zijn we redelijk veilig. Wat heeft paniek zaaien dan voor zin?”
Toch is dat de realiteit: Traorés afgekondigde „totaaloorlog” heeft niet het beloofde effect. Analisten die de situatie in Burkina Faso al jaren volgen, zagen het geweld zich verder verspreiden en dodelijker worden. Niet alleen de jihadisten zouden volgens hen daarbij slachtoffers maken, maar óók het leger en de onder Traoré massaal geronselde Volontaires pour la Défense de la Patrie; burgerwachten die meevechten.
Leugens, volgens het regime, dat zelf volhoudt de strijd te winnen. In een interview met de Russische staatszender RT erkende Traoré afgelopen mei wel dat dit langzamer gaat dan gehoopt. Máár: dat is de schuld van het imperialisme (lees: Frankrijk). „Zij willen ons in een permanente staat van oorlog houden zodat ze ons kunnen blijven plunderen.”
Het gerucht dat Frankrijk heimelijk jihadisten in de Sahel zou bewapenen, zingt in de regio al jaren rond. Vooral online, waar het wordt gepusht door accounts en media die niet zelden banden hebben met het Kremlin. Enig bewijs voor de beschuldiging is er niet. Maar, zegt de activist: „mensen wíllen het geloven.”
Net zoals velen willen geloven dat het leger aan de winnende hand is. Berichten die dit tegenspreken worden als anti-nationalistisch bestempeld; ook voorzichtige critici riskeren te worden verklikt door hun buren of collega’s – iets waar het regime actief toe oproept. Het wordt daarbij geholpen door vrijwillige internetstrijders die zichzelf de BIR-C noemen, naar een legerbataljon voor snelle interventies, maar dan online.
„Het zorgt voor een soort verlammende angst”, vertelt een lokale journalist die werkt voor een factcheck-platform. „Je weet niet meer wie je kan vertrouwen.”
Het rommelt wel degelijk, ook binnen het leger. In april verkondigde het regime nog een „groot coupcomplot” te hebben verijdeld – het zoveelste inmiddels. Vrijwel gelijktijdig gebeurde iets opvallends: sociale media, van TikTok tot YouTube, stroomden plots vol met bombastische, door AI gegenereerde video’s, onder meer van sterren als Rihanna en R. Kelly die de juntaleider lijken op te hemelen („God bescherm Ibrahim Traoré!”).
Ook doken rond die tijd influencers uit Ghana en Nigeria op in Ouagadougou. In posts die honderdduizenden views trokken, beweerden ze van alles over wat Traoré allemaal voor elkaar zou hebben gekregen (elektrische auto’s! luxe winkelcentra!). Dat de realiteit een stuk genuanceerder is, deert niet. Van een Amerikaanse rapper tot een uiterst linkse Britse politicus; allemaal begonnen ze op hun sociale media over Traoré.
Toen kort na de vermeende couppoging in april duizenden Burkinezen in Ouagadougou gehoor gaven aan een oproep de straat op te gaan uit solidariteit met Traoré, verschenen op sociale media ook beelden van plukjes demonstranten elders in de wereld.
Wie achter de videoblitz zat – en welke rol het regime daarin speelde – werd niet duidelijk. Journalisten van France24 stelden vast dat zo’n driehonderd van de deepfake-muziekvideo’s waren gepubliceerd door accounts die kort daarvoor waren geopend en waarvan het merendeel van de content vooral uit pro-Traoré-berichten bestaat. De video’s werden samen meer dan 8,6 miljoen keer bekeken.
Een veelgenoemde naam is die van Ibrahima Maïga, een in de Verenigde Staten wonende Burkinees die op sociale media meer dan een miljoen volgers heeft en fervent Traoré-aanhanger is. Hij zou een deel van de vrijwillige cyberactivisten aansturen, net als één van Traorés broers. Anderen zien vooral de stempel van de Russen, die met enkele honderden militaire instructeurs en een eigen propagandakanaal in Burkina Faso aanwezig zijn.
De timing lijkt in ieder geval geen toeval. „Traoré is een militair die zelf door een coup aan de macht is gekomen. Hij weet dat dit ook zo bij hem kan gebeuren”, zegt de activist. „Daarom hebben ze het imago van de kapitein gekoppeld aan het voortbestaan van Burkina Faso. Met succes, want als je nu tegen Burkinezen zegt dat hij niet het antwoord is, dan antwoorden zij: wie dan wel?”
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.
Source: NRC