De storm van Balkenende is het portret van een politicus die heel veel voor zijn kiezen heeft gekregen. De Volkskrant spreekt Misha Wessel en Thomas Blom over het maakproces van de tweedelige documentaire.
is media- en cultuurredacteur van de Volkskrant.
Tien jaar duurde het voordat documentairemakers Misha Wessel en Thomas Blom eindelijk Jan Peter Balkenende – minister-president tussen 2002 en 2010 – aan het praten kregen. Wessel en Blom, die eerder gelauwerde portretten maakten van Wim Kok en Ruud Lubbers, hadden met CDA’er Balkenende afgesproken dat ze mochten terugkeren zodra zijn opvolger, Mark Rutte – de langstzittende minister-president in de Nederlandse geschiedenis – zou afzwaaien.
‘Balkenende was heel duidelijk: ik wil mijn opvolger niet voor de voeten lopen’, zegt Wessel – bijgestaan door haar collega Blom – in een telefonisch gesprek. ‘En dat duurde nog best lang. Rutte bleef maar aan. In dezelfde week dat Rutte aftrad hebben we Balkenende weer benaderd en gaf hij aan daar eindelijk aan toe te zijn.’
Het resultaat is De storm van Balkenende, een tweedelige documentaire waarin de oud-minister-president terugblikt op zijn regeerperiode, de onstuimige jaren nul, toen Nederland twee ontwrichtende moorden (op Pim Fortuyn en Theo van Gogh) meemaakte.
Tussendoor worden ook nieuwe feiten opgediept: dat Balkenende en Pim Fortuyn in het geheim hadden afgesproken elkaar heel te laten, dat zowel Balkenende als voormalig VVD-minister Vreemdelingenzaken Rita Verdonk niet wisten dat de VVD-top op de hoogte was van Ayaan Hirsi Ali’s – destijds Tweede Kamerlid namens de VVD – frauduleuze asielaanvraag, een kwestie waarover het kabinet-Balkenende II uiteindelijk viel.
Over al deze onderwerpen is Balkenende openhartig, kwetsbaar, totdat het pijnlijkste dossier uit zijn regeerperiode aan bod komt: de Nederlandse deelname, onder valse voorwendselen, aan de inval van Irak in 2003.
Wessel en Blom wisten naast Balkenende ook andere politiek oudgedienden – Balkenendes opponent Wouter Bos (PvdA), de genadeloze machtspoliticus Maxime Verhagen, CDA-spindoctor Jack de Vries, VVD’er Rita Verdonk – voor de camera te krijgen.
Wat voor portret zetten jullie neer van Balkenende?
Blom: ‘Het portret van een politicus die heel veel voor zijn kiezen heeft gekregen. Daarom ook de titel: De storm van Balkenende. Hij werd, als redelijk onervaren politicus, premier, vlak na de moord op Pim Fortuyn, een gebeurtenis waarna Nederland nooit meer hetzelfde is geworden. In dat klimaat moest hij het land bij elkaar houden. Daarna kwamen ook nog de moord op Theo van Gogh en de Nederlandse deelname aan de Irak-oorlog.’
Wessel: ‘Hij was natuurlijk geen typische staatsman zoals Ruud Lubbers of Wim Kok. Hij had minder charisma, was eigenlijk een soort antipoliticus, die voortdurend met Harry Potter werd vergeleken. Maar dat zorgde gek genoeg ook voor een soort sympathie voor hem onder het Nederlandse volk. Nederland kwam onder hem in een turbulente tijd terecht, met veel emotie en polarisatie. Maar hij straalde stabiliteit uit, een gevoel van veiligheid.’
Wat leerden jullie over Balkenende dat jullie hiervoor nog niet wisten?
Wessel: ‘Heel veel. Wij hebben eerder portretten gemaakt van vroegere minister-presidenten Wim Kok en Ruud Lubbers, dan krijg je een kijkje in het centrum van de politieke macht, in het Torentje waar veel beslist wordt. Balkenende heeft na zijn premierschap zelden interviews gegeven, dus er viel nog veel te leren over hoe hij zijn regeerperiode had ervaren.’
Blom: ‘Alles wat hij te zeggen heeft is niet zozeer ‘nieuws’, maar wel nieuw. Hij reflecteert voor het eerst uitgebreid op de voor hem lastige dossiers, en hij is voor het grootste deel ook heel open, behalve als het op het Irak-dossier aankomt. Dan wordt hij defensief, en blijft hij zijn besluit verdedigen om aan die inval deel te nemen.’
Hoe hebben jullie dat gevoelig Irak-dossier aangepakt?
Blom: ‘We hebben in totaal drie interviews met Balkenende gedaan. Het Irak-dossier hebben we voor het laatst bewaard, om te voorkomen dat hij defensief zou worden. We hebben flink wat kritische vragen kunnen stellen, maar je merkt direct dat het echt een lastig onderwerp voor hem is. Hij laat op dat punt veel minder van zichzelf zien.’
Wessel: ‘En wat je ook ziet: hoe meer tegenwind hij krijgt, hoe steviger hij aan zijn standpunten blijft vasthouden. Nadat Colin Powell (voormalig Amerikaans minister van Defensie, red.) had toegegeven dat Irak met ondeugdelijk bewijs was binnengevallen, had Balkenende ook kunnen zeggen: dat wist ik allemaal niet, daar zijn we om de tuin geleid – dan was de kritiek op hem waarschijnlijk ook gaan liggen. Maar het blijft lastig voor hem om op dat besluit terug te komen.
‘Veelzeggend vond ik dat hij na dat interview ons aankeek en zei: jeetje, dit was wel echt een moeizaam gesprek.’
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant