Jarenlang fungeerde Freddie Scappaticci, beter bekend als Stakeknife, als dubbelspion in de Noord-Ierse burgeroorlog. Hij bekleedde een hoge functie bij de IRA en speelde tegelijkertijd informatie door naar het Britse leger. Volgens de Britten heeft hij altijd meer goed dan slecht gedaan, maar een nieuw rapport schetst een ander beeld.
is correspondent Groot-Brittannië van de Volkskrant.
The Troubles, zo wordt in Groot-Brittannië de burgeroorlog genoemd die Noord-Ierland decennialang in zijn greep hield. De naam is een goed voorbeeld van een Brits eufemisme: in werkelijkheid waren ‘de Problemen’ een smerige, wetteloze en bloedige strijd tussen het verboden Ierse Republikeinse Leger (IRA), de pro-Britse Loyalisten, de Noord-Ierse politie en het Britse leger. De verpersoonlijking van die periode was de beruchte dubbelspion Stakeknife, over wie onlangs een langverwacht rapport is verschenen.
‘Stakeknife’ is de bijnaam van Freddie Scappaticci, al is dat nooit officieel bevestigd door de Britse autoriteiten. Deze Noord-Ier, twee jaar geleden overleden, bekleedde een hoge functie binnen de Internal Security Unit (ISU), een soort Gestapo binnen de IRA, die onder meer belast was met het ontmaskeren, verhoren en vermoorden van informanten. Wat de IRA niet wist, was dat Stakeknife zelf inlichtingen doorspeelde aan een gelijksoortige afdeling binnen het Britse leger.
In de hoedanigheid van veiligheidsagent van de IRA heeft Scappaticci tussen de 18 en 40 mensen gedood. Tegelijkertijd heeft hij met zijn informatie aan de Britten levens gered. Maar wat is de balans? Volgens het Britse leger heeft Stakeknife uiteindelijk meer goed dan kwaad gedaan.
Uit een recent gepubliceerd rapport over de activiteiten van deze mysterieuze figuur komt een heel ander beeld naar voren. Volgens de onderzoekers zou hij juist minder levens hebben gered dan hij op koelbloedige wijze heeft beëindigd. Voor de executies die hij uitvoerde, is hij nooit veroordeeld.
Dat laatste leidde tot kritische noten. MI5 heeft Stakeknife voor vervolging gevrijwaard vanwege een ‘pervers gevoel van loyaliteit’, stelt het rapport. De Britse veiligheidsdiensten beschermden deze moordende superspion omdat hij nu eenmaal de ‘kip met de gouden eieren’ was. Het rapport maakt duidelijk dat hij inderdaad bruikbare informatie heeft doorgespeeld, inlichtingen die werden verwerkt door een speciale eenheid die intern bekend stond als ‘het rattenhol’.
Frederico Scappaticci werd op 12 januari 1946 in hartje Belfast geboren als zoon van Mary Murray en Danny Scappaticci, een Italiaanse immigrant. Voor zijn betrokkenheid bij the Troubles werd hij begin jaren zeventig zonder proces vastgehouden in Long Kesh. In deze beruchte gevangenis zaten prominente republikeinen, onder wie de latere Sinn Fein-leider Gerry Adams. Na zijn vrijlating vond hij werk in de bouw. Daar kwam de vader van zes kinderen weer in de problemen, ditmaal wegens belastingfraude. Hij vermeed terugkeer naar de cel.
Hij werd actiever binnen de IRA en werd een vooraanstaand lid van de afdeling die bekendstond als de Nutting Squad, omdat ze informanten pleegden te doden met een schot in de nek (de ‘nut’). Hij zou onder meer verantwoordelijk zijn geweest voor de dood van twee hoge politiefunctionarissen. Wat bijna niemand wist, en zeker de IRA-top niet, was dat deze Scappaticci contacten onderhield met de Britse inlichtingendienst en de Noord-Ierse politie. Scappaticci zou informant zijn geworden zodat hij niet naar de gevangenis hoefde wegens de genoemde fraudezaak.
In 2004 werd dit geheim openbaar door het boek Stakeknife, gepubliceerd door een oud-veiligheidsfunctionaris onder het pseudoniem ‘Martin Ingram’. Daarin stond dat agent 6126, oftewel Scappaticci, jarenlang nuttige informatie had geleverd en daar 80.000 pond per jaar mee verdiende – belastingvrij. Hij had levens gered en de ontvoeringen voorkomen van enkele topmannen uit het zakenleven. Ingram schreef dat hij van Scappaticci’s dubbelrol wist nadat de mol in 1982 was aangehouden wegens rijden onder invloed.
Na de publicatie van het boek vluchtte Scappaticci naar het Britse vasteland, waar hij bescherming kreeg en een nieuwe naam, Frank Cowley. In Engeland spande hij een rechtszaak aan om de Britse staat te dwingen publiekelijk te verklaren dat hij niet hun agent was, maar deze moeite was voor niets. In 2018 werd hij gearresteerd voor diverse moorden in Noord-Ierland, maar dat leidde nooit tot een veroordeling. Wel werd hij veroordeeld voor het bezit van pornografische afbeeldingen waar honden en paarden bij betrokken waren, een bijvangst van het moordonderzoek.
Ondertussen was het 54 miljoen euro kostende onderzoek naar Stakeknife’s daden tijdens the Troubles al gaande, daden die door rapporteur Sir Iain Livingstone worden omschreven als ‘ernstige en volstrekt onverdedigbare misdrijven, waaronder moord’. Zijn conclusie luidt dat de Britse veiligheidsdiensten ethisch en operationeel hebben gefaald bij het toezicht op Stakeknife. Op hun beurt zouden republikeinse leiders verontschuldigingen moeten aanbieden voor het schrikbewind van de IRA.
Voor nabestaanden van Stakeknife’s slachtoffers was de eindrapportage teleurstellend. Zij hadden op zijn minst gehoopt op de bevestiging van diens identiteit door de autoriteiten, waarmee een vorm van verantwoording zou worden afgelegd. Zo’n bevestiging is evenwel in strijd met bestaande regels, ook al bestaat er geen gevaar meer voor de veiligheid van staat of informanten. ‘De honden in de straat’, zo verwoordde de advocaat van de nabestaanden het tegenover de BBC, ‘weten dat Fred Scappaticci agent Stakeknife is.’
3x Stakeknife
De BBC-documentaire Our dirty war: the British state and the IRA mocht twintig jaar lang niet worden uitgezonden wegens de gevoelige informatie. In 2024 werd ze eindelijk vertoond. Te zien is hoe Scappaticci een fotograaf bedreigt met de woorden ‘Ik maak je af’.
Na een executie van een informant werd er soms een briefje van 20 pond in de hand van de dode gestopt: een waarschuwing voor potentiële informanten.
Na zijn vlucht uit Belfast is hij één keer teruggeweest in zijn geboortestad. Dat was in 2017 voor de begrafenis van zijn op 99-jarige leeftijd overleden vader.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant