De opvatting dat ‘Europa Rusland meermaals is binnengevallen, niet omgekeerd’ getuigt van een adembenemend vermogen Europa te reduceren tot het westelijke stuk van het continent.
Over de ligging van Amerika, Afrika of Oceanië bestaat overeenstemming, over die van Europa niet. In de Volkskrant van 4 december reageerde een lezer op het nieuws dat de Franse president Macron op zoek gaat naar 50 duizend jonge soldaten vanwege ‘de Russische dreiging’ (aanhalingstekens van de briefschrijver). ‘De geschiedenis leert dat Europa Rusland meermaals is binnengevallen, niet omgekeerd. Historisch besef is Macron kennelijk vreemd en met de rest van Europa is het niet veel beter gesteld.’
Aan zo’n brief kunnen twee dingen ten grondslag liggen. 1: De opvatting dat Europa eindigt bij de Elbe. 2: Onwetendheid. Immers, amper een eeuw geleden vormde Russisch gezag in huidige Europese hoofdsteden als Helsinki, Warschau en Vilnius een prima indicatie tot hoever Ruslands expansie destijds reikte. Het Russische gezegde ‘een kip is geen vogel en Polen is geen buitenland’ werd al opgetekend in de 18de eeuw. Tot hoever Sovjet-Rusland in de 20ste eeuw in Europa was binnengevallen, zag je tot 1989 aan het prikkeldraad van het IJzeren Gordijn.
Vaak is betoogd dat Sovjet-Rusland de landen van Midden- en Oost-Europa in de jaren veertig niet zozeer binnenviel, maar dat het militair oprukte in de strijd tegen de Wehrmacht. Maar de Russische annexatie van al die landen in het kielzog van de westwaartse opmars van het Rode Leger was de vergrotende trap van binnenvallen. Het met geweld aan de macht brengen van Sovjet-vazalregimes in Midden- en Oost-Europa was de uitvoering van een imperialistisch project.
Er is tegenwoordig een halve bibliotheek beschikbaar over het project dat Sovjetleider Stalin oorspronkelijk voor ogen stond. Hij sloot zijn pact met Hitler in 1939 in de hoop op een lange oorlog tussen westerse democratieën en nazi-Duitsland, waarna het voor de Sovjet-Unie makkelijk zou zijn Europa onder de voet te lopen. Omdat het anders liep, bleef de Sovjetexpansie beperkt tot Midden- en Oost-Europa, en kwamen alleen Europeanen daar bloot te staan aan staatsterreur, deportaties, dwangarbeid en dependances van de goelag.
Nederlanders, Belgen of Fransen hadden geluk dat ze verder van Moskou woonden dan Polen, Litouwers of Roemenen. In het bevoorrechte stuk van Europa bestond de neiging het minder bevoorrechte stuk te zien als een ander werelddeel.
In 1999 werd in een Nederlandse radio-uitzending stilgestaan bij tien jaar Val van de Muur. Een inbellende luisteraar zei: ‘Het was fijn toen die Muur de grens van Europa was.’ De presentator zei: ‘U bedoelt: fijn voor West-Europeanen. Niet voor Oost-Europeanen toch?’ De opvatting dat ‘Europa Rusland meermaals is binnengevallen, niet omgekeerd’ getuigt van dezelfde neiging Europa flink te laten krimpen, en je niet te vermoeien met terreur die een paar honderd kilometer oostwaarts plaatsvond.
Het idee van Rusland als slachtoffer van Europees imperialisme zou geen aandacht waard zijn als het niet zo hardnekkig en wijdverbreid was. Het ligt aan de basis van de eindeloos uitgevente misvatting dat de oorlog in Oekraïne is veroorzaakt door de Navo, niet door Rusland. Adepten van dat idee bezitten een adembenemend vermogen de vraag te negeren waaróm Midden- en Oost-Europese landen in godsnaam bij de Navo wilden.
Het antwoord is: je kunt niet zo huishouden als (Sovjet-)Rusland in een groot stuk van Europa heeft gedaan zonder te bewerkstelligen dat mensen daar bang van je worden. Het wemelt van de memoires van Europeanen die meemaakten hoe Rusland hun landen binnenviel. Maar wie oostwaarts reist, kan zulke Europeanen ook nog gewoon in levenden lijve ontmoeten. Europa eindigt niet bij de Elbe.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant