is economieredacteur. Hij schrijft over de energietransitie.
Omwonenden van Tata Steel eisen in een massaclaim die vrijdag is ingediend minimaal 1,4 miljard euro vergoeding voor onder meer gezondheidsschade. Het juridische net rond de staalfabrikant wordt daarmee aangetrokken. Welke zaken lopen er?
De juristerij had op zich al een aardige klant aan Tata Steel: het bedrijf onderhandelt al drie jaar over een ingewikkelde ‘maatwerkafspraak’, de milieuvergunning voor een toekomstige groene staalfabriek vergt een berg papierwerk, er lopen zeker 25 procedures wegens overtreding van de oude vergunning en dan hangt de leiding ook nog strafrechtelijke vervolging boven het hoofd.
Vrijdagmiddag kwam daar nog iets nieuws bij: een deurwaarder bezorgde een dagvaarding met een dossier van zo’n 1,5 meter aan ordners. Het is een massaclaim die de stichting Frisse Wind indient voor 332 duizend omwonenden van de staalfabriek. Vier advocaten hebben er anderhalf jaar aan gewerkt.
‘Deze procedure is nodig om verantwoordelijkheid af te dwingen’, zegt bestuurslid Jaap Venniker van Frisse Wind in een toelichting. ‘Vervuilen was voor Tata Steel altijd gratis. Als omwonenden betalen we de prijs. Met onze gezondheid, maar ook met onze portemonnee. De vervuiler moet eindelijk betalen.’
Frisse Wind eist minimaal 700 miljoen euro vergoeding voor fysieke en psychische schade. En bijna 700 miljoen euro wegens de waardedaling van huizen rond de fabriek. Dat is pas het begin. Want per bewoner eist Frisse Wind nog een specifiek bedrag op basis van hoe lang ze al rond de fabriek wonen. En een niet nader gekwantificeerd bedrag voor de impact op het ‘woongenot’.
Tata Steel stelt vrijdag in een eerste reactie op de dagvaarding dat het bedrijf de stukken gaat bestuderen. Het benadrukt dat het veel doet om vervuiling en overlast terug te dringen en dat het in het zogenoemde Groen Staal-plan ‘nog meer maatregelen neemt ter verbetering van de leefomgeving’.
De dagvaarding wordt gesteund door onder meer 2.815 omwonenden van de fabriek en de bewonersorganisatie Dorpsraad Wijk aan Zee. Maar de claim heeft in principe betrekking op 332 duizend mensen. Dat zijn de inwoners van gebieden die volgens een RIVM-rapport uit 2023 aantoonbaar gezondheidsschade lijden.
In de driehonderd pagina’s tellende dagvaarding zet Frisse Wind op een rijtje hoeveel signalen er al die jaren zijn geweest dat de staalfabriek de gezondheid schaadt. Zo was er in 1991 al veel publiciteit over ‘grafietregens’ die met enige regelmaat in de omgeving van de fabriek neerdaalden (een overkapping die destijds al als oplossing te sprake kwam, werd pas 29 jaar later gebouwd). En in 2008 sprak in tv-programma Zembla een huisarts zijn zorg uit over het opvallend hoge percentage sterfgevallen door kanker in zijn praktijk.
Tata had meer met die signalen moeten doen, stelt Frisse Wind. Het was wettelijk verplicht de uitstoot van zeer zorgwekkende stoffen maximaal te beperken door de best beschikbare technologieën in te zetten. Bovendien, aldus de stichting, laat Tata Steel zich voorstaan dat het ‘handelt volgens de hoogste ethische normen’ en belooft het ‘veiligheid nooit in gevaar te brengen ten behoeve van commercieel voordeel’.
‘Dit soort passages kleurt de hypocrisie van het bedrijf en bevestigt de schending van het vertrouwen van de omwonenden’, zegt advocaat Koen Rutten. ‘Tata geeft hoog op over de gemeenschap, maar kiest voor winst.’
Het belangrijkste onderzoek waar Frisse Wind uit put, is het RIVM-rapport uit 2023. Dat stelt vast dat de staalfabriek te veel gevaarlijke stoffen uitstoot, met name fijnstof, zogenoemde paks (kankerverwekkend), zwaveldioxide en zware metalen zoals lood. Door al die uitstoot leven mensen in Wijk aan Zee gemiddeld zeker 2,5 maand korter, becijferde het RIVM.
Het is zeker niet uniek dat een bedrijf een forse schadevergoeding moet betalen. In de dagvaarding staat een lange reeks van voorbeelden, waaronder de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) voor de schade door gaswinning. Relevant is ook de schadevergoeding van 6.000 euro die het Europees Hof voor de Rechten van de Mens toekende aan een buurman van een Russische staalfabriek wegens psychische schade.
Zulke zaken vormen de basis voor de immateriële schade die Frisse Wind claimt. De impact op de huizenprijzen is onderzocht door bureau Momentum Technologies. Sinds 2016, het jaar waarop de vervuiling van Tata groot nieuws werd door grafietregens, zijn huizen het dichtst bij de fabriek relatief met 260 euro per vierkante meter in waarde verminderd, becijfert Momentum.
Deze claim zal de druk op Tata Steel verder opvoeren, zegt Kars de Graaf, hoogleraar bestuursrecht en duurzaamheid in Groningen. Hij heeft de dagvaarding niet kunnen bestuderen en kan de haalbaarheid niet beoordelen. ‘Maar je kunt een bedrijf behoorlijk gek procederen, dat lijkt bij Tata wel aan de hand.’ De Graaf denkt dat de uiteindelijke oplossing moet komen van een politieke beslissing over wat er met de staalfabriek gaat gebeuren.
‘Deze dagvaarding zal de maatwerkafspraken van Tata en de overheid nu eerst compliceren’, verwacht advocaat Rutten. Tegelijkertijd is de massaclaim volgens hem ook een kans voor Tata om af te rekenen met het verleden. ‘Wij hopen op een schikking. Dan betaalt Tata, maar krijgt het ook de zekerheid dat toekomstige claims van tafel zijn.’
Toch houdt Frisse Wind rekening met het scenario dat Tata overwoekerd wordt door alle juridische procedures en het bijltje erbij neergooit. Rutten: ‘We hebben de overheid al een brief gestuurd dat we hen secundair aansprakelijk stellen voor de gezondheidsschade, wegens gebrekkig toezicht.’
Hoe werkt een massaclaim?
De Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie (Wamca) vormt de basis van de claim van Frisse Wind. De wet bestaat sinds 2020 en is bedoeld om het voor een grote groep belanghebbenden zonder veel financiële middelen makkelijker te maken te procederen tegen grote partijen. Niet allen de individuen die procederen, maar alle belanghebbenden kunnen aanspraak maken op een eventuele vergoeding.
Deze procedures worden vaak gefinancierd door procesfinanciers. De procesfinaciers dragen het volledige risico van de procedure, waaronder alle kosten maar ook het lange tijdsverloop. Bij verlies krijgen zij niets. Hun vergoeding bestaat dan uit een deel van de schadevergoeding bij een gewonnen zaak. De massaclaim van Frisse Wind tegen Tata wordt gefinancierd Omni Bridgeway en Redbreast. Als de uitgekeerde schadevergoeding in de buurt komt van het geclaimde bedrag zouden zij tientallen miljoenen euro’s kunnen verdienen.
De massaclaim van Frisse Wind is een nieuwe procedure in een lange rij van zaken waarvoor Tata Steel dezer dagen juristen aan het werk moet zetten. Een overzicht:
Tata Steel onderhandelt sinds 2022 met de Nederlandse overheid over een zogenoemde maatwerkafspraak. Daarbij betaalt de overheid een serieus bedrag (ongeveer 2 miljard euro) om de versnelde vergroening van de staalfabriek mogelijk te maken. Tata gaat dan ‘groen staal’ maken, waarbij de CO2-uitstoot van de fabriek versneld wordt teruggebracht én ‘bovenwettelijke’ maatregelen worden genomen om de milieu- en gezondheidsschade door de fabriek te beperken.
Het zijn afspraken waarbij zowel voor Tata als de staat miljarden gemoeid zijn en naast alle risico’s over en weer ook rekening moet worden gehouden met Europese staatssteunregels. Afgelopen zomer werd er een gezamenlijke intentieverklaring getekend. Onderhandelingen over het definitieve contract zijn nog in volle gang.
Voor de vergroende staalfabriek heeft Tata een nieuwe milieuvergunning van de provincie Noord-Holland nodig. Die aanvraag, inclusief een vijfdelige milieueffectrapportage met allerhande bijlagen, is afgelopen zomer ingediend. De stukken bleken niet helemaal op orde. Mocht het vergunningproces, inclusief de te verwachten rechtszaken bij de Raad van State, geheel volgens planning verlopen, dan is de vergunning in 2028 rond.
Terwijl juristen en andere experts de handen vol hebben aan de nieuwe milieuvergunning, houdt de oude vergunning Tata ook bezig. De Omgevingsdienst, omwonenden, Greenpeace en de stichting Mobilisation for the Environment houden de wolken die uit de schoorstenen komen nauwlettend in de gaten.
In totaal lopen er zo’n 25 juridische procedures wegens (vermoedelijke) overtredingen van de milieuvergunning. Daarbij is Tata al herhaaldelijk veroordeeld en is er voor tienduizenden euro’s aan dwangsommen opgelegd. Vrijdag legde de Omgevingsdienst nog een nieuwe last onder dwangsom op aan de Sinterfabriek van Tata wegens te hoge uitstoot van gevaarlijke stoffen. Dit betekent dat Tata per nieuwe overtreding twee ton moet betalen, oplopend tot maximaal 2,4 miljoen euro. En de technische mankementen van de voor Tata zeer belangrijke kooks-gasfabriek 2 zijn volgens de provincie zo ernstig dat die al een ‘aanzeggingsbesluit’ heeft genomen om de fabriek geheel te sluiten.
En dan is er nog een zaak die sluimert maar wel tot veel spanning leidt. In 2021 heeft advocaat Bénédict Ficq namens 1.100 omwonenden aangifte gedaan tegen de leiding van Tata Steel. Het Openbaar Ministerie besloot in 2002 naar aanleiding van die aangifte om een strafrechtelijk onderzoek te beginnen.
Het besluit om Tata-topman Hans van den Berg en andere leidinggevenden persoonlijk te vervolgen is nog altijd niet genomen. Het onderzoek is ‘vergevorderd’ maar ‘omvangrijk en technisch en juridisch complex’, schreef het OM dit voorjaar in een persbericht. Een woordvoerder laat weten dat die situatie nog altijd onveranderd is.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant