EU en Polen Europees recht weegt zwaarder dan de Poolse grondwet, dat oordeelt het EU-hof in de langlopende strijd over de Poolse rechtspraak.
De toenmalige Poolse vicepremier Jarosław Kaczyński spreekt tijdens een partijconferentie van PiS begin september 2023.
Europees recht weegt zwaarder dan de Poolse grondwet. Door de bevoegdheden van het Hof van Justitie van de Europese Unie terzijde te schuiven heeft het Constitutioneel Hof van Polen meerdere beginselen van het EU-recht geschonden. Daarmee is Polen de verplichtingen als lid van de EU niet nagekomen. Daarnaast zijn drie rechters van het Poolse Constitutioneel Hof op illegale wijze benoemd. Het Poolse Hof is daardoor geen onafhankelijke en onpartijdige instantie.
Dat blijkt uit een uitspraak van het EU-Hof in Luxemburg in een principiële zaak die begin 2023 door de Europese Commissie naar het Europese Hof werd verwezen. De uitspraak is een overtuigende overwinning voor de Europese Commissie en geldt als de afsluiting van een lange strijd. Sinds het aantreden van de nationaal-conservatieve partij PiS in 2015 was Brussel verwikkeld in tal van conflicten en rechtszaken over de onafhankelijkheid van de Poolse rechtsspraak. De uitspraak is ook een overwinning voor de pro-Europese regering van premier Donald Tusk, die sinds eind 2023 probeert af te rekenen met de erfenis van PiS.
Reden voor de procedure bij het EU-Hof waren twee uitspraken van het Poolse Constitutioneel Hof (Trybunal Konstytucyjny) uit 2021. In juli van dat jaar oordeelde het Hof dat Polen zich niet hoeft te houden aan voorlopige maatregelen die waren opgelegd door het EU-Hof. In oktober volgde een tweede uitspraak, waarin het Constitutioneel Hof zei dat uitspraken van het EU-Hof niet per se bindend zijn en dat Poolse politici delen van het EU-recht mogen negeren. Daarmee plaatste Polen zich in feite buiten de Europese rechtsorde. Experts spraken van een ‘juridische Polexit’.
In de acht jaar dat PiS regeerde, heeft de partij systematisch de onafhankelijke rechtspraak afgebroken. Op alle niveaus, van regionale rechtbanken tot het Constitutioneel Hof, werden kritische rechters vervangen door rechters die loyaal waren aan de regering. Door de pensioenleeftijd van rechters te verlagen werd de vervanging versneld. Een nieuw ingestelde tuchtkamer, onderdeel van het Hooggerechtshof, kon kritische rechters schorsen, korten op hun salaris of laten vervolgen door hun onschendbaarheid op te heffen. PiS wees elke inmenging van buiten Polen af en onttrok zich aan de juridische verplichtingen die gelden voor EU-lidstaten.
Twee jaar na het vertrek van de PiS-regering rekent het EU-Hof daarmee nu af. „Polen kan niet zijn grondwettelijke identiteit inroepen om zich te onttrekken aan de eerbiediging van gemeenschappelijke waarden die zijn vastgelegd in het Verdrag betreffende de Europese Unie, zoals de rechtsstaat, effectieve rechterlijke bescherming en onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Deze waarden liggen namelijk ten grondslag aan de identiteit van de Unie zelf, waartoe Polen vrijelijk is toegetreden”, aldus het EU-Hof. Het Hof oordeelt ook dat de benoeming van drie rechters en de voorzitter van het Constitutioneel Hof, in 2015 en 2016, in strijd was met de regels die daarvoor gelden.
Wat betekent de uitspraak van het EU-Hof voor de regering-Tusk? Dat is nog onduidelijk, zegt de Poolse jurist Jakub Jaraczewski, onderzoeker voor de Berlijnse ngo Democracy Reporting International die werkt aan het bevorderen van de democratie en de rechtsstaat wereldwijd. „Ook al is de uitspraak niet verrassend, het is zeker welkom voor de regering-Tusk, ook symbolisch. De vraag is alleen hoe en wanneer hij er in praktische zin gevolg aan kan geven. Het is niet zeker of het oordeel over de illegale benoeming van de voorzitter van het Constitutioneel Hof ook betrekking heeft op de nieuwe voorzitter, die vorig jaar is benoemd. Het Hof heeft nu tien rechters die allemaal nog verbonden zijn aan PiS. Er zijn vijf vacatures, maar er is discussie over wanneer die vacatures het best kunnen worden opgevuld. Weinig nieuwe rechters willen met PiS-rechters samenwerken.”
De uitspraak van het EU-Hof bevestigt het belang van onafhankelijke rechtspraak, maar Jaraczewski plaatst een kanttekening. „Het is heel jammer dat de Europese Commissie zo lang heeft gewacht om deze zaak naar het EU-Hof te brengen. De illegale benoeming van de voorzitter van het Constitutioneel Hof is uit 2016. In 2021 begonnen ze met een inbreukprocedure tegen Polen, vervolgens hebben ze twee jaar verspeeld met praten voordat de procedure in Luxemburg begon. Met wat meer politieke wil hadden we deze uitspraak veel eerder kunnen hebben.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU
Source: NRC