Etgar Keret De nieuwe verhalen van de Israëlische schrijver gaan vooral over verwarring en miscommunicatie, aangewakkerd door de moderne technologie. „De wereld is een donkere plek, maar er zijn vele kampvuren.”
Etgar Keret: „Mensen houden van harige wezens."
‘Vraag me iets onverwachts!” Etgar Keret (58) kijkt me indringend aan vanaf het telefoonscherm. „Waarom heb je een baard?”,zegt hij en gaat nog even door: „Heb je ooit een man gezoend? Is het waar dat je Zweeds spreekt?” Ik ben al een uur in gesprek met de Israëlische schrijver, die in zijn woonkamer in Tel Aviv zit, wanneer hij zegt dat ik hem moet verrassen. Zijn uitbarsting volgt na mijn vraag over zijn inlevingsvermogen. In een recent online interview had ik gelezen dat Keret, wanneer iemand zijn woede wekt, wel eens een verhaal schrijft vanuit het perspectief van die ander om zo deze persoon beter te begrijpen. En dat hij inmiddels al zo’n tien keer een verhaal schreef vanuit het perspectief van de Israëlische premier Bibi Netanyahu. „Dat is de vloek van sociale media, iedereen weet alles al,” zegt Keret. Het afgelopen half jaar, zo vertelt hij, vragen journalisten hem telkens zijn mening over kwesties die ze zelf allang weten. „Ik denk dan: vraag me iets waar je echt nieuwsgierig naar bent, dan ontstaat er iets nieuws.”
Ik informeer naar zijn favoriete ijssmaak en dan volgt inderdaad een ander gesprek. Dat hij meer van zout dan van zoet houdt. Dat hij dol is op falafel en sabich, een pita met gefrituurde aubergine, ei en pittige mangosaus. Dat hij in een volgend leven het liefst in een zoogdier in de zee wil zijn. Dan vraag ik of hij het lastig vindt dat, nu hij wat ouder is, zijn wenkbrauwharen blijven doorgroeien, iets wat ik goed kan zien omdat hij zijn gezicht zo dicht bij het telefoonscherm houdt. „Daar heb ik totaal geen problemen mee,” zegt hij. „Mensen houden van harige wezens. Bovendien is best het handig om haar te hebben, zeker wanneer ik op een plek moet zijn waar het minder warm is.”
Etgar Keret: Autocorrectie. Vert. Ruben Verhasselt. Wereldbibliotheek, 208 blz. €22,99
Een gesprek met Etgar Keret kan, zoals ik al eens meemaakte tijdens een interview ruim twintig jaar geleden, werkelijk alle kanten opgaan. Aanleiding destijds was de Nederlandse vertaling van Pizzeria Kamikaze (2001), zijn verhalenbundel (later ook omgetoverd tot graphic novel) waar in het titelverhaal hoofdpersoon Chaim zelfmoord pleegt en terechtkomt op een plek die verdacht veel lijkt op de werkelijkheid, behalve dat er mensen rondlopen met gaatjes door hun slaap en in een ‘lijkbar’ rondhangen. In dat gesprek ging het over zijn Poolse ouders die de Holocaust overleefden en naar Israël migreerden, over het belang van zelfstandig denken – iets wat hem geregeld in de problemen bracht toen in het Israëlische leger zat – over de schizofrene houding van Israëliërs en Palestijnen ten opzichte van elkaar en het groeiende nihilisme onder generatiegenoten. En hoe hij met zijn ultrakorte verhalen, die vaak uitgaan van een alternatieve, fictieve werkelijkheid, probeerde het zwart-wit denken in zijn land te bestrijden.
Inmiddels is Keret uitgegroeid tot een internationale beroemdheid – hij schreef verhalenbundels, kinderboeken, graphic novels, scenario’s voor film en televisie en recent kwam zijn nieuwe verhalenbundel Autocorrectie uit in vertaling. Ook nu komen zijn hoofdpersonen weer terecht in de meest bizarre situaties. Maar meer dan voorheen gaat het in deze verhalen – waarvan Keret het merendeel schreef voor de Hamas-aanvallen in Israël op 7 oktober 2023 – over verwarring en miscommunicatie, aangewakkerd door de moderne technologie, waardoor sommige personages zich terugtrekken in een alternatieve wereld. Het zijn verhalen, vertelt hij, die hij grotendeels ‘vanuit een depressieve toestand’ schreef tijdens of na de coronapandemie en nadat zijn geliefde moeder was overleden. De deadline van het boek, vertelt hij, was per toeval op 8 oktober 2023. „Twee dagen daarvoor had ik er nog mijn twijfels over geuit aan mijn vrouw, ik vond mijn verhalen te somber. Ze zei: ‘Je bent ook altijd zo’n drama-queen, lees het boek morgen gewoon nog een keer door en maak dan je beslissing.’ Maar toen we die dag wakker werden was de oorlog uitgebroken.”
Zijn boek ging de ijskast in en er volgende een turbulente periode. Keret reisde het land door, bezocht soldaten aan het front, demonstreerde wekelijks tegen de regering-Netanyahu, nam deel aan rouwbijeenkomsten voor gedode Gazaanse kinderen en ging met zijn vrouw de getroffen kibboetsim van de Hamas-aanval langs om overlevenden verhalen voor te lezen. „Tot dan was ik altijd bezig het perfecte verhaal te schrijven, ineens had ik de rol van een paramedicus. Hoe een 15-jarig meisje te helpen wier vader net is vermoord? Welk verhaal kan ik haar vertellen dat haar aan iets anders laat denken of aan het lachen maakt?” Ook begon hij mensen wekelijks een verhaal via zijn telefoon door te sturen. „Op een gegeven moment had ik een seculiere en een religieuze groep. Ik moest een beetje oppassen wie ik welk verhaal stuurde want in veel van mijn verhalen komt seks voor.”
„De wereld is een donkere plek, maar er zijn vele kampvuren. In tijden van nood kan dat soort licht heel belangrijk zijn. Neem de dichtbundel Leaves of Grass van Walt Whitman of de verhalen van Poesjkin, dat waren grote vuren die destijds konden bijdragen aan de menselijke solidariteit. Maar in deze tijden heeft het weinig zin om het perfecte verhaal te willen schrijven in de hoop dat het de gehele mensheid aanspreekt. In gebroken tijden hebben die grote centrale vuren niet meer dezelfde uitwerking. Maar we kunnen nog steeds kleine vuren aansteken die relevant kunnen zijn voor kleinere groepen mensen.”
„Mijn vader zei altijd: zoek in goede tijden het centrum op, ga naar de plekken waar het gebeurt. Maar als er slechte dingen gebeuren, probeer dan van de radar te verdwijnen. Dat gevoel heb ik nu ook. Ik wil geen New York Times-bestseller schrijven. Ik wil vooral mensen om me heen verzamelen, dingen doen. Met mijn nieuwsbrief op online-platform SubStack bereik ik veel lezers, daar heb ik 45.000 volgers die, als ze willen, met mij in gesprek kunnen gaan. Direct contact vind ik nu belangrijker. Ik zit liever met twintig mensen in een kamer, of geef les in creatief schrijven, dan dat ik een verhaal schrijf dat door tien miljoen mensen gelezen zal worden.”
„Ik vind het verbazingwekkend dat al die zogenaamd verlichte mensen zo hard hun best doen om schrijvers en academici, die vaak dezelfde mening zijn toegedaan, te weren. Ondertussen blijft Israël wapens, die ook worden gebruikt in de strijd tegen de Palestijnen, aan Europese landen verkopen. Niemand wil deze militaire industrie een halt toe roepen. Maar een schrijver mag wel op een andere schrijver spugen.”
„Onze wijze van actievoeren is veranderd. Stel, het is de jaren tachtig en een aantal activisten heeft zich aan een boom vastgebonden. Als je toen aan een buitenaards wezen zou vragen waarom die mensen dat doen, zou het zeggen: ‘Er staat een bulldozer klaar en het lijkt erop dat de mensen niet willen dat deze bomen worden ontworteld.’ Als je datzelfde buitenaardse wezen nu zou vragen waarom iemand tomatensoep over de Mona Lisa heeft gegooid, zou het zeggen: ‘Misschien houdt deze persoon niet van soep? Heeft deze persoon iets tegen kunst of musea?’ Dat deze handeling iets te maken heeft met klimaatverandering is voor dit wezen onbegrijpelijk. Het doel van zo’n actie is niet meer duidelijk. Ook online hebben we een nieuw soort religie gecreëerd waarin het uiten van agressie, iemand blokkeren, iemand tegenhouden, een video maken over politici die je niet mag, betekenisvol moet zijn.”
„De sociale media bevorderen een narcistisch activisme. Neem de oorlog in Oekraïne. Toen deze uitbrak, veranderden veel mensen hun Facebook-profielfoto in een afbeelding met daarop de Oekraïense vlag. Maar wat zegt deze vorm van betrokkenheid als je daaronder weer een foto plaatst waarop je aan het barbecueën bent met een grappig petje op? Heb je daarmee de mensen in Oekraïne geholpen? En als je ze niet geholpen hebt, waarom heb je dan in eerste instantie die vlag geplaatst? Wat is het verschil tussen een handeling en een mening? Zulke vragen stellen we niet meer.”
„We leven tegenwoordig in een voor ons op maat gemaakte wereld. In een chatgroep wordt ons verteld hoe slim we zijn, op Instagram zien we filmpjes die speciaal voor ons zijn gemaakt. Mijn personages zijn niet bang voor de huidige technologie maar eerder voor het slechte gebruik ervan. Gedurende de evolutie zijn mens en dier altijd voorzichtig geweest met het uitproberen van iets nieuws. Als wij honderdduizend jaar geleden uit dezelfde rivier dronken en op een dag een nieuwe beek ontdekten, zouden we in eerste instantie aarzelen om het water te proeven. Die houding gaat niet op voor de huidige technologie. We vinden het grappig om een deep fake-video te delen van een zoenende Trump en Kamala Harris. Maar is dat grappig? Of is het gewoon een leugen? Hebben we ons ooit afgevraagd of het delen van dit soort leugens ons wat oplevert? Of we dit wel willen?”
„Optimisme beschouw ik als een strategie. Maar het is duidelijk dat we niet meer leven in een wereld die ons kan verrassen. Tegenwoordig is het van belang dat je precies weet wat iemand denkt voordat je diegene je huis binnenlaat. Is iemand voor of tegen vaccinatie? Maakt hij zich wel of geen zorgen over de opwarming van de aarde? Ik probeer verder te kijken dan dat. Mijn vader benadrukte altijd dat meningen privé zijn en dat handelingen tellen. Of de buurman mij helpt als de auto stuk gaat. Of me naar het ziekenhuis brengt als ik een been breek.”
Keret zegt dat hij moet gaan en we ronden af. Maar als ik twee dagen later een berichtje naar hem stuur met de vraag of hij het interview voor publicatie nog wil inzien, antwoordt hij dat het niet nodig is. Wel heeft hij nog nagedacht over de ‘wenkbrauw/antenne-vraag’. Even later appt hij: „Toen ik jong was vond ik het helemaal niet leuk dat ik harig was. Mijn lichaamshaar, eigenlijk een soort vachtje, herinnerde me er altijd aan dat ik nog altijd een dier ben. Maar in het afgelopen decennium voel ik me daar juist comfortabel bij. Het bevestigt dat ik niet puur AI ben, of slechts uit intellect besta, maar vooral een soort zweterig beest ben. Dat is geruststellend.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC