De gemeente Eijsden-Margraten besloot om de natuur wettelijke rechten te geven. Nu blijkt dat een gemeente een rivier of landschap niet zomaar als rechtspersoon kan erkennen. Daarom zoeken ze in het Zuid-Limburgse heuvelland naar andere manieren om de natuur een stem te geven.
is verslaggever van de Volkskrant.
Eijsden-Margraten had eind 2023 de primeur in Nederland. Het bijzondere landschap aldaar met zijn holle wegen, hellingbossen, graften en vakwerkhuizen, met een groot aantal soorten dieren en planten die elders in Nederland niet of nauwelijks voorkomen, staat onder druk. De gebieden merken de gevolgen van verdroging, vermesting, verzuring, versnippering en het vele recreëren.
En dus besloot de gemeenteraad in november 2023 in actie komen. De gemeente in Zuid-Limburg was de eerste in Nederland die de natuur rechten toekende, zo was twee jaar geleden het nieuws, ook in de Volkskrant. Maar zo simpel is dat nog niet, blijkt nu uit een onderzoek van Wageningen Environmental Research in opdracht van de gemeente.
Wereldwijd kennen steeds meer (lokale) overheden de natuur rechten toe. De natuur kan dan als rechtspersoon voor zichzelf opkomen en bij aantasting schadevergoeding eisen. Dit gebeurt inmiddels in meer dan veertig landen, volgens het onderzoek, waaronder ten minste dertien Europese landen. Dit alles om de biodiversiteit te beschermen; burgers verenigen zich om de schadelijke exploitatie van de natuur een halt toe te roepen.
In het oog springende voorbeelden zijn de lagune Mar Menor in Spanje en de rivier de Whanganui in Nieuw-Zeeland. In Ecuador zijn de rechten van ‘Moeder Aarde’ opgenomen na een wijziging van de Grondwet. In 2011 werd voor het eerst een rechtszaak gewonnen in het voordeel van de Ecuadoraanse rivier Vilcabamba.
De mens staat niet boven de natuur, maar maakt daar deel van uit en behoort de natuur als gelijke te zien, zo betoogt jurist Jessica den Outer in haar in 2023 verschenen boek Rechten voor de Natuur. Zij was als adviseur betrokken bij de motie in Zuid-Limburg.
De conclusie is nu dat de ‘juridische haalbaarheid’ niet zo hoog is, zegt Robert Baayen, senior onderzoeker bij Wageningen Environmental Research, die het gevraagde onderzoek uitvoerde met enkele collega’s. ‘Het probleem is dat een gemeente niet een rechtspersoon kan toevoegen die nu in het Burgerlijk Wetboek staat, zoals gemeenten, waterschappen, maar ook verenigingen, stichtingen en bv’s. Daarvoor is een wetswijziging nodig op landelijk niveau.’
Toch zijn er andere manieren om de stem van de natuur mee te nemen in het gemeentelijke beleid en regelgeving, en zo heel dichtbij te komen bij ‘het recht van de natuur’, zegt Baayen. Hij keek onder meer naar de vele internationale voorbeelden. De verschillen tussen al deze juridische constructies zijn echter groot en in geen enkel geval direct toepasbaar op het Nederlandse rechtsstelsel.
‘Stel dat je de rechten van de natuur opneemt in de Grondwet, zoals in Colombia en Ecuador is gebeurd’, zegt Baayen. ‘Dan moet je je wel realiseren dat het de rechten van de mens inperkt. Dus hoe verhouden de mens en natuur zich tot elkaar? Daar is nog veel denkwerk voor nodig. Die botsing van grondrechten is op zich niet onoverkomelijk, er zijn wel meer spanningen in de Grondwet, zoals tussen het recht op godsdienstvrijheid en de vrijheid van onderwijs en het discriminatieverbod.’
Baayen heeft bestudeerd hoe die botsingen verlopen in landen waar de rechten van de natuur al zijn opgenomen in de grondwet. ‘Dan zie je dat de regering daar bijvoorbeeld allerlei mijnbouwconcessies in natuurgebieden afgeeft, want dat is economisch aantrekkelijk. En dan moeten er eerst grootschalige demonstraties zijn, waarbij mensen een beroep doen op de grondwet. In sommige gevallen hebben ze het kunnen tegenhouden. Dus het is ook nog geen panacee.’
Een andere mogelijkheid zou het oprichten van een ‘natuurschap’ zijn, te vergelijken met een waterschap. Zo wil D66 dat de Waddenzee een natuurschap wordt om het gebied te beheren en behouden. ‘Ook daar moet je goed nadenken wat de gevolgen zijn’, zegt Baayen. ‘Want waterschappen hebben verkiezingen. Ga je dan verkiezingen krijgen voor het natuurschap? Hoe moet dat dan gaan werken? Dus het is een heel interessant gebied, maar er ligt ook nog een boel open.’
Een ander, nogal wezenlijk vraagstuk dat nog boven deze hele kwestie hangt: wat wil de natuur eigenlijk? ‘Iemand moet namens de natuur spreken’, zegt Baayen. ‘En hoe weet je dat dat de juiste dingen zijn? De natuur is complex en wat goed is voor de ene soort is misschien niet goed voor de andere soort. Het is ook zaak om degene die de stem van de natuur vertolkt democratische legitimiteit te geven. Bij Mar Menor hebben bijvoorbeeld drie lichamen inspraak: een bestuur, een wetenschappelijke adviescommissie en een commissie waarin zowel burgers als alle betrokken gemeenten in vertegenwoordigd zijn.’
De route die voor gemeenten de beste kansen biedt, is via de Omgevingswet. ‘Bijvoorbeeld door een gemeentelijke adviescommissie naar de belangen van de natuur te laten kijken. Zo’n commissie houdt dan niet alleen rekening met Rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten, zoals nu, maar ook met het landschap en de natuur. Dat belang kan dan steeds bij de besluitvorming meewegen. Als die adviezen in zekere mate bindend worden, krijg je iets wat wat gaat lijken op wat de meeste mensen verstaan onder rechten van de natuur.’
Het onderzoek laat zien dat er voor gemeenten nog allerlei kansen zijn om de natuur te beschermen, zegt Baayen. ‘Ze hoeven echt niet te wachten op de provincie of het Rijk.’
Source: Volkskrant