Politiek in film De eerste ‘Avatar’ riep zeer uiteenlopende reacties op: van blauw geschminkt activisme, tot conservatieve woede. Iedereen zag wat ze wilden zien. Dat geldt ook voor de vervolgen. Wat is de politiek van ‘Avatar’, en waarom maakt James Cameron die zo verwarrend?
Lo’ak (Britain Dalton) en Jake Sully (Sam Worthington) in 'Avatar: Fire and Ash'.
In februari 2010 droegen Palestijnse activisten opeens blauwe schmink, lendendoeken en vlechtenpruiken. Sciencefictionfilm Avatar was net uitgekomen en hard op weg de succesvolste film aller tijden te worden. De Palestijnen die wekelijks betoogden bij een blokkade van het Israëlische leger bij Bil’in, op de Westelijke Jordaanoever, zagen hun situatie weerspiegeld in het lot van de Na’vi: de blauwe aliens die zich de naar grondstoffen hongerende mensheid van het lijf moesten zien te houden in Avatar. Foto’s gingen de wereld over: blauw op de barricade, met Palestijnse vlaggen, en plastic zakken over het hoofd tegen traangas.
Maar anderen zagen heel andere boodschappen in Avatar: de film zou racistisch zijn, anti-Amerikaans, een belediging voor het leger, ecofascistisch. Zelfs een ruimte-opera over seksuele impotentie. Het werd een interpretatiecircus op de opiniepagina’s. Avatar was een „ideologische rorschachtest”, schreef The Chicago Tribune in 2010: iedereen zag er zijn eigen politieke denkbeelden, angsten en frustraties in.
Bij het uitkomen van deel drie van het filmepos – Fire and Ash – is de vraag wat de politiek van Avatar en regisseur James Cameron ís. Waarom leest men zo veel in de film? En waarom zijn delen twee en drie een stuk conservatiever geworden?
Voor het geval u aan veelvoorkomende Avatar-amnesie lijdt: nog één keer de plot. Het jaar is 2154. De aarde is in ecologisch verval, alle grondstofreservoirs zijn leeg geschraapt. Een militaristische multinational daalt neer op de maan Pandora om het zeldzame mineraal unobtainium (onverkrijgbarium) te ontginnen. Dat ten koste van de inheemse Na’vi: vredelievende, langgerekte smurfen die natuurgod Eywa aanbidden. De gehandicapte ex-militair Jake Sully krijgt de opdracht de Na’vi te infiltreren in een ‘avatar’, een nagemaakt lijf van een Na’vi. Maar hij wordt verliefd. En keert zich tegen de mensheid.
James Cameron wilde met Avatar niet alleen vermaak, maar ook een boodschap brengen. Eerder dit jaar zei hij nog tegen entertainmentvakblad Variety: „Ik heb het maken van de Avatar-films de afgelopen 20 jaar voor mezelf gerechtvaardigd, niet op basis van hoeveel geld we ermee verdienden, maar op basis van de hoop dat het iets goeds zou kunnen doen.”
Dat goeds? De ideeën die Cameron al zijn hele carrière uitbouwt. Camerons films zijn altijd kritisch geweest op autoriteit, oorlogsvoering en kapitalisme. Aliens (1986) draaide om de hebzucht van het kwaadaardige Weyland-Yutani: een supranationaal megabedrijf dat hele ruimteschepen offert aan bloeddorstige, maar potentieel winstgevende xenomorph-aliens. In Terminator ontketent techbedrijf Cyberdine Systems een AI-apocalyps nadat het per ongeluk kwaadaardige kunstmatige intelligentie heeft ontwikkeld. In Avatar wordt Pandora bedreigd door het bedrijf RDA.
Ben je een autoriteitsfiguur in een Cameron-film? Dan eindig je in de lava of met een gat in je buik. Helden zijn personages die in opstand komen tegen onderdrukking. En zichzelf daarbij vaak opofferen – zie Terminator 2, Titanic, The Abyss en Avatar.
Dat zijn meestal vrouwen – vaak moeders – die een natuurlijk reservoir van kracht, moed en opofferingsgezindheid aanboren om de weke man te redden. Ook de hoogspanning tussen technologie en mens, en de behandeling van de natuur door de mens keren telkens terug.
Met Avatar kwam de focus vooral te liggen op die natuur: het voorkomen van exploitatie en uitbuiting. Met zijn verhaal over een grondstofhongerige mensheid reageerde Cameron deels op de Amerikaanse oorlogen in Irak en Afghanistan. Maar vooral op de groeiende dreiging van klimaatverandering.
Met de vervolgen bouwde hij de klimaatthema’s uit. In 2019 zei hij dat de Avatar-vervolgen „klimaatbewuste thema’s” hebben. De passieve reactie van de mens op klimaatverandering vergeleek hij met de film Thelma and Louise: „We rijden met 90 mijl per uur recht op een kloof af, met de radio luid en het dak open.”
Avatar: The Way of the Water (2022) en Fire and Ash (2025) spelen zich zestien jaar na deel één af. Wij „luchtmensen” zijn terug op Pandora. Ditmaal zijn we uit op chemicaliën in de hersens van intelligente ruimtewalvissen, die mensen het eeuwige leven kunnen bezorgen. Het is aan Jake, Neytiri, hun kinderen en een Na’vi-waterstam om de (pacifistische) walvissen te redden. De films zijn samen een zesenhalf uur lange aanklacht van de walvisvaart. Jake maakt het op gegeven moment wel erg letterlijk als hij zegt dat de „luchtmensen” Pandora „kapot zullen maken” zoals ze dat met hun eigen planeet hebben gedaan.
Na verschijning van Avatar: The Way of the Water riep tijdschrift Time Cameron in 2023 uit tot één van de honderd meest invloedrijke mensen op het gebied van „echte klimaatactie” bij bedrijven. Deels omdat Avatar 2 uitsluitend met zonne-energie gemaakt werd, en de catering volledig veganistisch was. Maar het kwam óók door de thematiek van de films: over „de gevaren van onverantwoorde grondstoffenwinning en milieuschade”, aldus Time. James Cameron wil niet alleen een miljard verdienen, hij wil ook de wereld redden.
Regisseur James Cameron bij een persconferentie voor ‘Avatar: Fire and Ash’ in Parijs.
Maar waarom bevatten de films dan zoveel tegenstrijdige boodschappen? Vooral de nieuwe films, The Way of the Water en Fire and Ash, mixen een progressieve eco-moraal, met een zeer conservatieve maatschappelijke moraal: MAGA in space.
Neem de Na’vi: ze mogen dan een godin aanbidden, maar hun eigen maatschappelijke organisatie is patriarchaal, met mannelijke stamhoofden en traditionele genderrollen. Jake Sully vadert zijn kinderen als een generaal uit de jaren vijftig: „You disobeyed a direct order!” Zijn echtgenote, die in deel één nog fier was, wringt de handen, maar spreekt hem nooit openlijk tegen. Na’vi-vrouwen zijn zestien jaar na deel één vooral hysterisch of overmand door emotie.
En er zijn meer tegenstrijdigheden: oorlogsvoering is zowel probleem als oplossing, net als de mensheid. De Na’vi zijn tot in detail gebaseerd op talloze échte inheemse volkeren, maar ook generiek en pijnlijk afhankelijk van de hulp van witte Amerikaan Jake Sully.
Het komt niet doordat Camerons politieke opvattingen zijn veranderd. Dit jaar noemde hij de herverkiezing van Donald Trump als Amerikaanse president nog „angstaanjagend”, „ziekmakend” en „alsof je keer op keer naar een auto-ongeluk kijkt”. Amerika wordt „een hol idee”, aldus Cameron, zelf afkomstig uit Canada. „Ik denk dat ze het zo snel mogelijk verder uithollen voor hun eigen voordeel.”
Het lijkt er meer op dat Cameron zoveel mogelijk met zijn publiek meebuigt, zodat hij zijn kernboodschap kan blijven doorgeven. Zoals hij bij Variety zei: „Ik denk dat Avatar een Trojaans paard-strategie is: het lokt je naar een film of serie die vermaak biedt, maar die vervolgens op een bepaalde manier je hersenen en je hart beïnvloedt.”
Zoals de mensheid in de films een ‘avatar’ nodig heeft om bij de Na’vi binnen te dringen, zo heeft James Cameron een avatar nodig om het grote publiek te bereiken. En die avatar moet wel op de kijker lijken. Want wie geeft straks om het lot van de Na’vi, als niemand zich met ze identificeert?
Dat is de reden dat de Na’vi zo generiek en westers zijn, dat ze gered moeten worden door een Amerikaan (onze avatar). En zelfs dat ze borsten hebben, want Na’vi-vrouwen moeten ook sexy zijn, bleek uit een interview van Cameron met Playboy: „Vanaf het allereerste begin, zei ik: ‘Ze móét tits hebben,’ ook al slaat dat nergens op, omdat haar soort, de Na’vi, geen placentale zoogdieren zijn.” Zo kom je wel op tal van verschillende interpretaties.
Het is ook de reden dat de films conservatiever zijn geworden. Met een geschat budget van 400 miljoen dollar is Avatar: Fire and Ash een van de duurste films ooit. Hij moet meer dan een miljard dollar opbrengen om winst te maken (en om de geplande vervolgen te financieren).
Cameron weet dat hij afhankelijk is van een megapubliek en dat publiek is rechtser geworden sinds de eerste Avatar, die uitkwam aan het begin van de Obama-jaren. De wereld verschoof, en dus de Na’vi ook. Zodat Cameron zijn kernboodschap kan blijven versterken: we moeten de aarde voor een ecologische ramp behoeden.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
De beste filmstukken interviews en recensies van de nieuwste films
Source: NRC