Jan-Willem van Prooijen | sociaal psycholoog Veel Nederlanders geloven in complottheorieën, bleek vorige week uit een peiling. Jan-Willem van Prooijen, expert in complotdenken, legt uit wat voor mensen hun heil zoeken in onbewezen complotten.
Jan Willem van Prooijen: "Complotdenken is een manier van mensen om met hun eigen machteloosheid om te gaan.”
Telt de samenleving echt zoveel complotdenkers als naar voren komt uit de representatieve peiling die denktank Den Haag Centrum voor Strategische Studies (HCSS) vorige week publiceerde? Uit dat onderzoek bleek dat bijna een op de drie Nederlanders de overheid ziet als een bedrijf dat zijn burgers exploiteert. Een op de vier denkt dat ritueel, satanisch kindermisbruik in Nederland voorkomt, aldus HCSS.
Deze getallen vallen niet uit de toon bij wat onderzoek al decennia laat zien. Een op de vijf Nederlandse burgers gelooft in onbewezen complotten, staat bijvoorbeeld in een AIVD-rapport uit 2023. De aanhang voor bepaalde complottheorieën kan fors hoger uitvallen, als die een tijdlang veel media-aandacht krijgen. Zo geloofde eind jaren nul 30 tot 40 procent van de bevolking dat overheid en telecombedrijven de – vermeende – schadelijke straling van mobiele telefoons geheim hielden.
Toen sociaal psycholoog Jan-Willem van Prooijen jaren geleden onderzoek ging doen naar complottheorieën, was hij verbaasd over de populariteit ervan. „Zelf geloof ik niet in de meeste complottheorieën en dacht daarom: dan zullen vast niet heel veel mensen hierin geloven”, vertelt de expert complotdenken in een videogesprek. In werkelijkheid bleek het complotdenken wijdverspreid te zijn. „Dat was voor mij een extra trigger om dit thema verder te onderzoeken.”
Van Prooijen is bijzonder hoogleraar radicalisering, extremisme en complotdenken aan Maastricht University. Hij publiceerde vorig jaar het boek Hoax: Waarom mensen in complottheorieën geloven. Het meest recente onderzoek waaraan hij meewerkte gaat over het effect van complottheorieën op steun voor een oorlog. „Complottheorieën die [de Russische president] Poetin verspreidt over nazi’s in Oekraïne, maken dat in landen als Slowakije de publieke steun voor de Russische invasie van Oekraïne is toegenomen”, zo omschrijft hij een van de bevindingen.
In Nederland is er vooral bijval voor complottheorieën met de overheid als de kwaaie pier, laat het HCSS-rapport zien. Meer dan een derde van de bevolking vindt bijvoorbeeld dat klimaatverandering „wordt overdreven” om een politieke agenda door te drukken. Zulke anti-institutionele opvattingen, zei Van Prooijen vorige week in een eerste reactie op het rapport, passen in het huidige wantrouwen van de bevolking in de overheid.
„Ja. Mensen vormen complottheorieën over de dingen die hen bezighouden. Tijdens de coronapandemie waren Covid-complottheorieën aan de orde van de dag. Die zijn nu niet zo prominent meer. Aan de andere kant komt een thema vaak in een andere vorm terug. De complottheorieën over de straling van mobiele telefoons zijn bijvoorbeeld overgegaan in complotgedachten over de straling van 5G.”
„Zeker. Het vaak terugkerende thema is een almachtige elite, die alles tot in de puntjes heeft voorbereid en alleen het eigen belang dient. Een aantal mensen heeft de neiging om alles wat er misgaat in de samenleving toe te schrijven aan kwade intenties van machtige mensen. Als er een pandemie uitbreekt denken mensen dat het met opzet was („plandemie”). En de aardbevingen in Turkije en Syrië in 2023 zijn volgens sommigen veroorzaakt door [het ruimte-onderzoeksstation] HAARP. Het is een manier van mensen om met hun eigen machteloosheid om te gaan.”
„Mensen zijn geneigd om de kwade intenties van anderen te overschatten. Andere mensen zijn vaak socialer of meer altruïstisch dan mensen inschatten, en worden minder gedreven door eigenbelang. Dat draagt, denk ik, ook bij aan het complotdenken.”
„Nederlanders met een migratieachtergrond geloven bovengemiddeld vaak in complottheorieën, toont een nadere analyse van de data uit de HCSS-peiling. Van het totale aantal van 4.600 deelnemers onderschrijft bijvoorbeeld nog geen 13 procent de stelling ‘De verspreiding van COVID-19 was geen toeval, maar het gevolg van een doelgerichte en vooraf bedachte actie’. Bij Nederlanders met wortels in Noord-Afrika of het Midden-Oosten is dat ongeveer 30 procent.”
„Dat heeft waarschijnlijk te maken met de maatschappelijke achterstelling van mensen met een migratieachtergrond. Je vindt dit ook in de Verenigde Staten als je zwarte Amerikanen vergelijkt met witte, en in Nederland moslims met niet-moslims. De grote gemene deler is het – al dan niet terechte – gevoel gediscrimineerd te worden. Dus het idee dat je aan de verliezende kant van het maatschappelijke spectrum zit en niet krijgt wat je verdient. Dat maakt mensen wantrouwend ten opzichte van de overheid.”
„Een complottheorie is een heel concrete manier om invulling te geven aan dat wantrouwen. Door bijvoorbeeld te zeggen: achter de schermen zijn ze dit en dit aan het bekokstoven. Andersom kan een complottheorie ook wantrouwen creëren, vermoed ik. Als tijdens een maatschappelijke crisis zoals een pandemie allemaal complottheorieën op sociale media rondgaan, zullen mensen die daarvoor gevoelig zijn erin gaan geloven – en de overheid niet meer vertrouwen. Het is wel van belang om wantrouwen en complottheorieën niet over een kam te scheren. Je kunt namelijk óók een groot wantrouwen hebben, omdat je de overheid incompetent vindt.”
„Zeker. Hoe integerder de overheid zelf is, hoe minder reden tot wantrouwen. Op het moment dat één politicus liegt, dan is het verleidelijk om te denken: zie je wel, ze liegen allemaal. Uit internationaal onderzoek blijkt ook dat hoe hoger een land scoort op de internationale corruptie-indexen, hoe meer burgers daar geloven in complottheorieën. Nederland doet het daarbij trouwens vrij goed: het complotgeloof is op veel plekken in Europa hoger dan hier.”
„Het geloof is over het algemeen sterker in Oost-Europese landen, zoals Hongarije, Polen en Roemenië, dan in West-Europese landen. Daar is het basisvertrouwen in de overheid ook een stuk lager dan hier. En in bijvoorbeeld Finland is het complotgeloof laag en het vertrouwen in de overheid heel hoog.”
„Dat is een heel lastig vraagstuk. Het is van belang dat de overheid transparant is, luistert naar de zorgen van burgers en met mensen in gesprek blijft. Dat kan de voedingsbodem voor wantrouwen verkleinen. Tegelijkertijd is het een illusie om te denken dat daarmee alle complottheorieën verdwijnen.”
„Dat is te simplistisch gedacht. Onderzoek zien laat zien dat het geloof in complottheorieën door de tijd heen vrij constant is. In de zestiende eeuw verbrandden we heksen op het marktplein omdat ze met de duivel zouden samenzweren. In de jaren dertig geloofden velen dat er enorme joodse complotten voor wereldheerschappij waren.
„En nog in de jaren tachtig geloofde 80 procent van de Amerikaanse bevolking dat Lee Harvey Oswald niet alleen heeft gehandeld [bij de moord op president Kennedy]. Natuurlijk is nu de invloed van internet groot. Mijn vermoeden is dat mensen die in complottheorieën geloven er sterker door geradicaliseerd raken. Ze voelen zich gesteund door geestverwanten online en krijgen het gevoel dat ze verder kunnen gaan. Ze hebben online ook mogelijkheden om actie te ondernemen, bijvoorbeeld om haatmail te sturen. Toch zijn complottheorieën niet iets van nu, maar echt van alle tijden.”
Met medewerking van Roos Liefting.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC