Bacteriën kunnen ziek maken, maar nuttige bacteriën dragen ook bij aan een gezonde huid. Ben je slechter af als je jezelf van al het microleven ontdoet met bacteriedodende zeep?
schrijft voor de Volkskrant vooral over praktische vragen op het terrein van wetenschap en gezondheid
Dood aan alle bacteriën: in de supermarkt en drogist is een indrukwekkend arsenaal aan antibacteriële huidproducten te vinden. Hun lokroep is begrijpelijk, want bacteriën associëren we met ziekmakers, maar slaat die hang naar hygiëne niet door? Niet alleen in de darmen, ook op de huid leven bacteriën die bijdragen aan de gezondheid. Met zeep dood je mogelijk niet zozeer gevaar, maar het microleven dat de huid gezond houdt. Kun je dus beter stoppen met bacteriedodende middelen?
Het klassieke beeld van bacteriën als ziekmakers is op zijn minst eenzijdig. De meeste bacteriën op de huid zijn volstrekt onschuldig of zelfs bevorderlijk voor de gezondheid. Steeds duidelijker wordt namelijk hoe bacteriën bijdragen aan een gezonde huid, vertelt hoogleraar microbiologie Sarah Lebeer van de Universiteit Antwerpen. Zij onderzoekt de wisselwerking tussen ons lichaam en bacteriën en schimmels. ‘Die bacteriën leven niet alleen op de huid, maar maken ook stofjes die signalen doorgeven aan de huid. Er vindt communicatie plaats tussen de huid en bacteriën.’
Die interactie vindt plaats op uiteenlopende vlakken. Sommige bacteriën scheiden bijvoorbeeld signaalstoffen af als zich gevaarlijke soorten melden in hun omgeving. Zo kan het immuunsysteem sneller ingrijpen. Ontbreekt gevaar, dan zijn er juist bacteriën met een ontstekingsremmende werking. ‘Dat is goed voor ons, want het bespaart werk voor het immuunsysteem.’
Door de aanwezige huidbacteriën te verdelgen dreigen die functies verloren te gaan, maar er is nog een aanvullend risico, vertelt Lebeer. ‘Als er minder bacteriën aanwezig zijn, kunnen nieuwe bacteriën veel makkelijker hechten. De aanwezigheid van huidbacteriën vormt een belangrijke bescherming tegen indringers.’ Antibacteriële middeltjes kunnen paradoxaal genoeg dus juist kansen bieden aan gevaarlijke bacteriën.
Dat geldt trouwens evengoed bij antibacteriële als bij reguliere zeep, zegt Lebeer. ‘Soms doodt antibacteriële zeep iets meer bacteriën, maar de effectiviteit is redelijk gelijkwaardig.’ In praktijkomstandigheden vond een Koreaanse studie uit 2015 geen significante verschillen tussen gewone zeep en antibacteriële varianten, die bijvoorbeeld de bacteriedodende stof triclosan bevatten. Reguliere zeep werkt al sterk antibacterieel doordat het vet oplost, wat het membraan van bacteriën aantast.
Die eigenschap van zeep is zelf ook slecht voor de huid, vertelt hoogleraar dermatologie Tamar Nijsten van het Erasmus MC. ‘Het vetoplossend vermogen van zeep beïnvloedt het bovenste laagje van de huid. Dat is ook vettig en beschermt op die manier tegen het binnentreden van micro-organismen en tegen verdamping vanuit de huid. Zeep tast die huidbarrière aan.’ Patiënten met huidziekten wordt dan ook geadviseerd terughoudend te zijn met zeep.
Weg met zeep dus? De huid heeft inderdaad baat bij een natuurlijkere aanpak, suggereert Amerikaans onderzoek van eerder dit jaar onder de geïsoleerd levende Yanomami in de Venezolaanse Amazone. Stamleden hebben niet alleen een rijker huidmicrobioom dankzij een diverse omgeving, maar hun huid vormt ook een moeilijker te nemen barrière voor potentiële indringers, bleek uit analyses. De levenswijze van de Yanomami verschilt op veel meer vlakken met de onze, maar de studie onderstreept de mogelijke voordelen van een lossere omgang met hygiëne, constateert Lebeer. ‘Ik gebruik zelf ook veel minder zeep dan voorheen. Ik douche niet meer elke dag. Terwijl ik vroeger wel aangeleerd heb hoe belangrijk dat is.’
Toch heeft Lebeer zeep niet volledig uit huis verbannen. Bacteriën doden is op bepaalde momenten wel wenselijk. ‘Zeep is nuttig als er een infectierisico bestaat. De huid wordt zeker niet steriel, maar zeep haalt het oppervlakkige aantal bacteriën en schimmels flink naar beneden. Het geeft tien- tot honderdvoudige verdunning, vlak na het wassen.’ Zo beperk je na toiletbezoek en voor het koken de kansen van mogelijke ziekmakers. Op zulke momenten heeft zeep duidelijke meerwaarde, zeker omdat het enkel om de handen gaat, zegt Lebeer. ‘Vooral de binnenkant van de handen wassen is belangrijk, niet per se de buitenkant.’
Ook onder de douche kan zeep alsnog van waarde zijn, vertelt Nijsten. Natuurvolkeren kunnen wellicht zonder, maar hun situatie is anders dan de onze. ‘Wij zijn ook veranderd als mens. We zijn dikker geworden, we dragen afsluitende kleding en leven veel meer zittend. Dat soort zaken vragen om ander gedrag.’ De nadelen van douchen lijken in de praktijk bovendien best te overzien, toont een Britse studie die verleden maand verscheen. Voor een experiment douchten sommige proefpersonen met eczeem nog maar eens per week, terwijl anderen gewoon elke dag onder de douche stapten. Een wereld van verschil? Na vier weken scoorden beide groepen vergelijkbaar op eczeemklachten.
Minder vaak douchen en daarmee minder zeepgebruik maakt dus niet alle verschil, al vertekent de studie wellicht iets. Mogelijk douchte ook de dagelijkse groep met beleid, vermoedt Nijsten, omdat deelname aan een onderzoek vaak leidt tot bewuster gedrag: niet te lang, niet te heet en zonder al te veel zeep.
Dat geldt hoe dan ook als raadzaam. Want hoe nuttig zeep ook is, in veel gevallen kan het gebruik flink omlaag, vertelt Nijsten. ‘Beperk zeep tot plekken waar het echt nodig is, de plekken die anders niet goed schoon blijven. Het is echt niet nodig je hele lijf in te zepen.’
Beter Leven
In de rubriek Beter Leven beantwoordt de Volkskrant, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Zelf een vraag voor deze rubriek? beterleven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant