Geopolitiek Russen en Amerikanen stellen plannen op, waar Europeanen dan paniekerig op reageren – zo gaat het nu meestal, ziet Steven Everts. De EU-top van deze week is een cruciaal moment om hier verandering in te brengen.
Oekraïense militairen gebruiken afbeeldingen van Vladimir Poetin als doelwit tijdens hun schietoefeningen.
De komende Europese top (18-19 december) wordt een stresstest. Nou is dat wel vaker zo in Europa, waar we van crisis naar crisis hobbelen. Maar deze liegt er niet om: er staat veel op het spel. De afgelopen maanden heeft Europa geworsteld met de Trump-tornado. Het antwoord daarop is een soort combinatie geworden van ontkennen, vleien, tijdelijk toegeven, en hopen dat mettertijd de wal het schip zal keren. Met de nieuwe veiligheidsstrategie van Trump zijn we in een nieuwe fase beland: de aanval is nu frontaal gericht op de ideologie en eenheid van de Europese Unie zelf.
Steven Everts is directeur van het EU-Instituut voor Veiligheidsstudies.
De vraag is of deze laatste schok Europa er eindelijk toe beweegt om zélf te gaan handelen. Want met alleen afkeurende woorden gaan we er niet komen.
De Europese diplomatie loopt nu steevast achter de feiten aan. Russen en Amerikanen stellen plannen op, waar Oekraïners en andere Europeanen dan op reageren, meestal verbolgen en in paniek. Dan volgen er crisisberaad en verwoede pogingen om die Amerikaans-Russische plannen bij te stellen en af te zwakken.
Die reacties zijn op zich noodzakelijk en soms werken ze ook om erger te voorkomen. Maar ze zijn wel allemaal defensief.
Europa is goed in het formuleren van principes en standpunten, maar minder in het optuigen van beleid of strategie (we have positions, not policies). Deze houding kost ons geloofwaardigheid en invloed. Tegenstanders begrijpen dat en zetten precies daar druk waar het pijn doet: op onze traagheid en besluiteloosheid.
Wie deze dynamiek wil doorbreken, moet laten zien dat Europa wél kan handelen. Dat kan door te leveren op drie cruciale terreinen: diplomatiek, militair en financieel.
Diplomatiek betekent dit dat Europa het initiatief naar zich toe moet trekken. Minder wachten op nieuwe plannen uit Washington of provocaties uit Moskou, maar samen met Oekraïne zelf het kader bepalen voor onderhandelingen over een einde aan de oorlog, zoals nu eindelijk gebeurt in Berlijn.
Dat Poetin vrijwel zeker nee zal zeggen tegen elk plan dat niet de Oekraïense overgave behelst, is geen reden om niet een eigen Europees plan te smeden. Integendeel. Zo wordt duidelijk waar het echte obstakel ligt, voor Trump maar ook voor Europeanen die twijfelen aan het nut van blijvende steun. Diplomatie is op zo’n manier geen zoektocht naar een snelle en wankele vrede, maar een middel om politieke helderheid af te dwingen.
Militair geldt hetzelfde. Het is vrij schokkend dat de Europese wapenleveranties aan Oekraïne sinds de zomer zijn gedaald. En de VS doen al maanden niets meer: wat daar vandaan komt, is door Europa betaald.
Dit kan en moet anders – en luchtverdediging is daarbij cruciaal. Elke nacht terroriseert Rusland de Oekraïense bevolking, waardoor grote delen van het land nu kampen met tekorten aan elektriciteit en gas. Zowel Amerikaanse als Frans-Italiaanse luchtafweersystemen hebben hun effectiviteit bewezen. Het probleem is dus niet zozeer een gebrek aan capaciteit, maar aan politieke terughoudendheid om die te leveren.
Ook wat betreft veiligheidsgaranties zijn er stappen die Europa zo kan zetten. Training van Oekraïense troepen op Oekraïens grondgebied, beschermd door meegestuurde Europese luchtverdediging, zou zo’n stap kunnen zijn. Niet als escalatie, maar als teken dat we het menen als we dit conflict existentieel noemen.
Dan de financiën. Vorige week hebben de EU-lidstaten eindelijk besloten de Russische tegoeden in de EU te bevriezen totdat Moskou herstelbetalingen heeft gedaan. Heel goed: de agressor betaalt en het is Europa dat beslist wat er met de tegoeden gebeurt, en dus niet Trump of Poetin.
Daarmee is de financiering van Oekraïne echter nog niet rond. Een aantal landen verzet zich tegen het gebruik van de Russische tegoeden als onderpand. Anderen willen sowieso niet meer meedoen, en zeggen dat steun aan Oekraïne maar op nationale basis geregeld moet worden.
Het bij elkaar sprokkelen van nationale bijdragen zou strategisch echter onvoldoende zijn. Het beste is om de Russische tegoeden te gebruiken, en daar gezamenlijk als EU achter te staan. Daarmee wordt niet alleen Oekraïne gefinancierd, maar geeft Europa ook een signaal af aan het Kremlin: Europa zal Oekraïne jarenlang blijven steunen. We kunnen Poetins ideeën niet veranderen, maar wel zijn calculaties over hoe lang hij nog wil en kan volharden in zijn industriële, imperiale oorlog.
Europa moet deze week kiezen: blijft het slechts inspelen op de zetten van anderen, of gaat het met zijn middelen en macht een eigen lijn trekken? Het zal bepalen of de EU het geopolitieke lijdend voorwerp blijft, of juist het onderwerp wordt.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU
Source: NRC