Wit-Rusland Met de vrijlating van 123 Wit-Russische politieke gevangenen in ruil voor sanctieverlichting hoopt dictator Loekasjenko het internationale isolement te doorbreken. Maar hij stuurt ze niet voor niets meteen de grens over.
De zojuist vrijgelaten mensenrechtenactivist en Nobelprijswinnaar Ales Bialiatski spreekt zaterdag in Litouwen de pers toe, geflankeerd door de Wit-Russische oppositieleider Svitlana Tichanovskaja.
Toen de videocamera’s aan de Wit-Russische grenzen zaterdag plotseling werden uitgeschakeld, wisten Wit-Russische mensenrechtenverdedigers dat er iets groots stond te gebeuren. En inderdaad. Enkele uren later volgde de vrijlating van 123 politieke gevangenen die de afgelopen jaren door het regime van Aleksandr Loekasjenko achter de tralies waren beland. Onder hen de prominente mensenrechtenactivist Ales Bialiatski, oppositiepolitici Maria Kalesnikava en Viktar Babarika, Kalesnikava’s advocaat Maxim Znak, politiek analist Aleksandr Feduta en journalist Marina Zolotova. Opgeteld zaten zij maar liefst 67 jaar celstraf uit.
Dat de regering van Minsk de grenscamera’s uitschakelde, leek een poging om te voorkomen dat eventuele pijnlijke incidenten rond de vrijlating in de buitenwereld zouden belanden. Dat gebeurde afgelopen september, toen de webcams registreerden hoe de prominente, tot veertien jaar cel veroordeelde oppositiepoliticus Mikola Statkevitsj bij vrijlating weigerde zijn land te verlaten. Eenzaam zat hij uren op een bankje om vervolgens teruggebracht te worden naar een cel, waar hij zonder contact met de buitenwereld nog altijd vastzit. Maria Kalesnikava werd in 2020 opgesloten, nadat een poging om haar het land uit te zetten eveneens strandde: zij verscheurde haar paspoort.
„Ik kan u niet uitleggen hoe gelukkig ik was toen ik de bussen zag met daarin (..) de anderen”, vertelde een vermagerde, maar uitgelaten Kalesnikava zondagavond tijdens een inderhaast belegde persconferentie in Oekraïne. Daarin bedankte zij de Oekraïense president Zelensky en het Oekraïense volk voor de ontvangst en de onvoorwaardelijke steun. Ook dankte zij haar kwelgeest Loekasjenko voor het „mogelijk maken van onze vrijlating”.
Het grootste deel van de vrijgelatenen werd zaterdag naar Oekraïne gebracht, op een persconferentie zondagavond spraken onder meer oppositiepolitici Viktar Babarika en Maria Kalesnikava en politiek analist Aleksandr Feduta.
In Litouwen werd de al vele malen gearresteerde Nobelprijswinnaar Ales Bialiatsky (63) zaterdag feestelijk onthaald door de daar gevestigde Wit-Russische oppositieleider Svitlana Tichanovskaja. Zij prees zijn standvastigheid en noemde zijn stem heel belangrijk „om te spreken over de misdaden van het regime”.
Waarom de grootste groep vrijgelatenen zaterdag naar Oekraïne werd gebracht en niet naar Litouwen blijft onduidelijk. In een interview met de Russische onafhankelijke tv-zender Dozjd zei Tichanovskaja maandag dat dit het gevolg was van een „lastminutebesluit” van Loekasjenko. Onder de vrijgelaten gevangenen bevinden zich Oekraïense staatsburgers en personen die werden veroordeeld vanwege steun aan Oekraïne.
Tichanovskaja zei de Oekraïense autoriteiten „zeer dankbaar” te zijn voor hun snelle reactie. Vanuit Oekraïne zullen de meeste ex-gevangenen naar verwachting zo snel mogelijk naar Litouwen en Polen vertrekken, waar een groot deel van de Wit-Russische diaspora in ballingschap leeft.
De meeste aandacht ging afgelopen dagen uit naar de gezondheidstoestand van de vrijgelatenen. Wit-Russische strafkampen staan bekend om hun snoeiharde omstandigheden en sommige gevangenen brachten lange periodes door in isolatie. In 2024 vertelde de zus van Kalesnikava, de in Frankrijk levende activiste Tetsiana Chomytsj, aan NRC te vrezen voor Maria’s leven. Zij was sterk vermagerd, mede omdat ze vanwege gezondheidsproblemen het slechte gevangenisvoedsel niet kon verteren. Hoewel de 67-jarige politicus Viktar Babarika zondag stelde goede medische hulp te hebben ontvangen, worden veel gevangenen blootgesteld aan martelpraktijken.
De vrijlating van de gevangenen in ruil voor sanctieverlichting op de voor de Wit-Rusland cruciale kalium-industrie, kwam voor analisten niet als een verrassing. Sinds juli vorig jaar kwamen al 430 gevangenen vrij, van wie 70 dankzij deals die werden gesloten tussen persoonlijke gezanten van de Amerikaanse president Trump en Loekasjenko’s regime. De Wit-Russische dictator hoopt op deze manier het internationale economische en politieke isolement te doorbreken, dat is ingesteld vanwege zijn onverminderde steun aan de Russische oorlog tegen Oekraïne.
Er geldt echter een harde voorwaarde, benadrukte de Wit-Russische journalist Dmitri Navosja afgelopen zaterdag, en dat is vertrek naar het buitenland. Daar zitten ze ver van de eigen bevolking, die ze anders zouden kunnen opstoken tot een nieuwe revolutie. „Er is voor Loekasjenko maar één weg naar de vrijheid en die loopt naar het buitenland.”
Dat autocratische regimes burgers op deze manier inzetten als ruilmiddel voor sanctieverlichting is volgens veel politici en activisten een acceptabele prijs. „De prijs van hun vrijlating doet er niet toe. Niets is belangrijker dan een mensenleven”, schreef de Wit-Russische journalist en activist Natalia Radina dit weekend op Facebook. Volgens haar bewijst het juist dat internationale sancties werken en ingezet kunnen worden als drukmiddel om politieke gevangen vrij te krijgen.
„Wij zien dit als een humanitaire missie van de VS, en niet als een reset van de betrekkingen met Minsk”, aldus Tichanovskaja. Zij benadrukte dat ook de stevige positie van de Europese Unie een effectief drukmiddel is. Zij sprak de hoop uit dat de oppositie verenigd verder zal gaan in haar strijd tegen het Wit-Russische regime. Eerder waren daar vragen over gerezen, toen haar eerder dit jaar vrijgelaten echtgenoot Sergej Tichanovski haar aanpak in het openbaar bekritiseerde.
Een vrouw wacht met een Wit-Russische vlag op de vrijgelaten gevangenen, bij de Amerikaanse ambassade in de Litouwse hoofdstad Vilnius.
Voor veel van de 123 vrijgelaten Wit-Russen is het echter nog wachten op het moment dat zij hun dierbaren weer in de armen kunnen sluiten. Veel familieleden zijn achtergebleven in Wit-Rusland en kunnen het land niet zomaar verlaten. Bovendien moeten de vrijgelatenen zelf een procedure doorlopen om het staatsburgerschap van Polen, Litouwen, Oekraïne of een ander land te verkrijgen.
Daarnaast hebben sommige ex-gevangenen, na jaren van eenzame opsluiting, eerst dringend medische hulp nodig. Om de kosten te dekken hebben Wit-Russische burgers al 200.000 euro ingezameld, zo vertelde Tichanovskaja maandag. „Dit is een ongelofelijke blijk van solidariteit en toont hoe snel Wit-Russen in tijden van nood gemobiliseerd kunnen worden.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU
Source: NRC