Het derde seizoen van de misdaadserie Sleepers wordt opnieuw bevolkt door Nederlandse topacteurs die de uitzinnigste criminelen spelen. Aan Robert de Hoog, Pierre Bokma en Lineke Rijxman de vraag: hoe speel je een goede boef op tv?
is tv-recensent voor de Volkskrant en schrijft over film.
Er zijn van die televisiescènes waarvan je direct weet: dit is er een voor de eeuwigheid. Dat gevoel dringt zich ook op bij een aflevering uit het derde seizoen van de serie Sleepers. We zien Pierre Bokma in een auto, maar we zien toch vooral de door hem gespeelde crimineel Stanley, een volstrekt gewetenloze maar kleurrijke figuur die meezingt met een liedje. Bewuste Sabotage door De Jeugd van Tegenwoordig, om precies te zijn.
Eerst playbackt hij, vervolgens zingt hij, op geheel eigen wijze, mee. En woest is hij, als zijn tegenspeler de radio uitzet. Een aflevering eerder zingt Stanley op een karaokepodium ook al Ik ga zwemmen (in Bacardi Lemon).
Het is hilarisch, ook omdat de outfit van Bokma (leren jas, snelle zonnebril, kleurrijke blouse) perfect gekozen is. Maar vergis je niet: deze Stanley schiet je óók zonder enige scrupules door je kop. Een van zijn eerste uitspraken in de serie is niet voor niets: ‘Al die hoerenzonen een voor een tegen de grond. Bem bem. Lekker.’
Bokma is daarmee de zoveelste topacteur die zich heerlijk kan uitleven in het Sleepers-universum van showrunner, bedenker én hoofdrolspeler Robert de Hoog. Lineke Rijxman, Marieke Heebink, Nazmiye Oral, Teun Kuilboer, Hans Kesting, Rifka Lodeizen, Hadewych Minis, Gijs Scholten van Aschat: het is maar een fractie van de rijke acteurspoel van De Hoog.
Op Videoland is nu het derde seizoen te zien van de serie, die vooral draait om het dubbelleven van rechercheur Martin (De Hoog). Op zijn werk doet hij zichzelf voor als toegewijd misdaadbestrijder, maar in werkelijkheid is hij óók een pion in de criminele organisatie van Henk en Ans van Praag (Hans Kesting en Lineke Rijxman), die Martin als kind uit een nare thuissituatie haalden en hem samen met medeverstekeling Willem (Teun Kuilboer) opvoedden alsof het hun eigen kinderen waren.
Aan een tafeltje in een Utrechts hotel vertelt De Hoog over zijn inspiratiebronnen voor de serie. ‘Ik heb vrijwel alle boeken gelezen over misdaad in Nederland, en The Departed van Martin Scorsese was natuurlijk een belangrijke inspiratiebron. Het gaat mij dan vooral om het idee van verscheurd worden tussen twee werelden: de wereld waarin je opgroeit en de wereld waarin je rechtvaardig probeert te zijn. Dat uitgangspunt was heel interessant. Bovendien heeft mijn vader vroeger bij de Amsterdamse politie gewerkt, daar heb ik ook veel verhalen van meegekregen.’
De Hoog verdiepte zich voor de serie dus eindeloos in echte onderwereldfiguren, en wilde voor zijn personages vooral op zoek naar een soort (misdaad)realisme. ‘In andere Nederlandse series zie ik soms een bepaalde braafheid, of een onrealistische kijk op hoe het eraan toegaat. Als je kijkt naar de grote criminelen die wij kenden in Nederland, zijn dat allemaal theatrale figuren, een soort showmannen. Neem Willem Holleeder, die een tijd lang het hele land om zijn vinger wist te winden. Je moet een heel goede acteur zijn, wil je dat op die manier kunnen.’
‘Die figuren bestáán’, wil De Hoog maar zeggen. ‘En neem Thea Moear, de rechterhand van Klaas Bruinsma, die als enige uit die hele organisatie nog leeft. Het is dus ook niet alleen maar een mannending. Omdat series vaak door mannenbreinen worden ontwikkeld, denken we misschien dat figuren zoals Ans in de serie niet bestaan, maar het is juist hartstikke realistisch.’
Ans wordt gespeeld door Lineke Rijxman, in een heerlijke rol die een perfect midden houdt tussen huiveringwekkend en hilarisch. Ans is de (aangenomen) moeder van Martin en Willem, en heeft na de dood van haar man de leiding overgenomen over de drugshandel. In die wereld staan nogal wat belangen en biljetten op het spel, en de cynische Ans gaat geregeld over lijken om haar eigen hachje te beschermen, óók als dat ten koste gaat van de veiligheid van haar eigen zoons.
Rijxman, ook aan dat Utrechtse hoteltafeltje: ‘Wat mij aansprak in de rol was dat ze een personage is van wie je er tegenwoordig in het echte leven ook genoeg ziet: iemand die alleen maar uit is op zelfbehoud en rücksichtsloos door roeien en ruiten gaat om te bereiken wat zij wil. Tegelijkertijd is Ans ook ontzettend geestig en heeft ze een soort verwrongen liefde voor haar twee zoons. Ze heeft een bizar gevoel voor rechtvaardigheid, maar dan wel volgens haar eigen wetten en normen. Ans is niet eendimensionaal, terwijl ze dat in haar acties vaak lijkt.’
Rijxman: ‘Ik heb bij het spelen gelukkig veel ruimte gevoeld om wat grootser te gaan. Ans is natuurlijk geen murmelende bloem op de bank, dit is iemand die een ruimte binnenloopt en in alles uitstraalt: hier ben ik. Veel van die misdaadfiguren zijn larger than life, en ik geloof ook helemaal niet dat iedereen altijd maar stilletjes, bedachtzaam en rustig is. Ze zijn er heus wel hoor, de kille psychopaten. Maar er zijn ook genoeg mensen die dat niet zijn, en veel meer gestuurd worden door een soort grilligheid, woede en overlevingsinstinct. Niet alles is altijd berekenend.’
En dan is er vanaf dit seizoen dus ook nog de door Pierre Bokma gespeelde Stanley, die een volstrekt onvoorspelbaar roofdier is zonder ogenschijnlijke strategie. Bokma: ‘Bij dit personage bleek het nodig om zo min mogelijk om alles te geven. Niets, eigenlijk. Dat is de kern. Het gaat veel verder dan puur nihilisme. Er zit bij hem helemaal niks. Deze figuur geeft helemaal nergens om.’
Bokma: ‘Wat ik interessant vind aan Stanley, is dat er eigenlijk maar twee dingen aan hem veranderen: het overhemd dat hij draagt en zijn schoenen. Voor de rest verandert er niets, nooit. Dat tekent hem: het enige waar hij om geeft, is dat hij onpasselijk wordt van zijn eigen transpiratie of lichaamsgeur. Dat totale gebrek aan verandering tekent de psychopaat die hij is.’
Gevraagd naar hoe de acteurs zich nu eigenlijk inleven in die boevenrollen, reageert De Hoog: ‘Ik heb nog steeds vaak dat ik na een draaidag even moet douchen om de rol letterlijk van me af te spoelen. Dat komt ook doordat ik het zelf als acteur enorm belangrijk vind om echt te ervaren wat ik uitdraag. Bij Mocro Maffia (waarin De Hoog crimineel Tatta speelde, red.) nam ik de kleren van mijn personage weleens mee naar huis. Ik wil voelen hoe mensen dan naar je kijken, en hoe het voelt als je ergens binnenkomt en mensen je eigenlijk niet binnen willen hebben.’
Daarom was De Hoog, die al meerdere seizoenen een rol voor hem in gedachten had, op de set ook zo geïmponeerd door Bokma. ‘Ik kan me er dan echt op verheugen om alleen maar naar hem te kijken, om te leren van hoe hij kan verdwijnen in een rol. Ik ben zelf iets meer een pleaser, te veel bezig met de omgeving. Dan is het heel inspirerend om te zien hoe vast Pierre in een rol zit. Ik ben ook gaan acteren om dat van dichtbij te mogen en kunnen zien.’
Ook Rijxman heeft weinig moeite om te ‘verdwijnen’ in Ans: ‘Ik vind het als acteur niet moeilijk om mij totaal andere levens voor te stellen, dat is juist heel fijn om te doen. Als je je verbeelding loslaat op hoe je zou kunnen zijn in een totaal ander leven of in een totaal andere wereld, is dat veel leuker dan wanneer ik uitgebreid in mijn eigen geschiedenis moet graven voor een rol. Het is heerlijk om te kijken naar de delen in jezelf die je in je eigen leven niet kunt gebruiken. Blijkbaar heb ik bijvoorbeeld een enorm scheldarsenaal in mij, dat er in deze rol uitkomt. Dat kan in het echte leven zelden. Robert is heel goed in het bedenken van beledigingen, maar ik heb het zelf ook.’
Hoewel er met acteurs als Bokma en Rijxman genoeg acteerveteranen in de serie rondlopen die ook grote namen zijn in de theaterwereld, cast De Hoog soms ook met genoegen buiten de traditionelere kaders. ‘Het leuke aan mijn rol als showrunner is dat ik anders kan kijken naar de casting, en daarin ook kan verrassen’, zegt De Hoog.
De Hoog cast daarbij vaak ‘op gevoel’. Ook in het derde seizoen maakte De Hoog weer een paar verrassende castingkeuzen, bijvoorbeeld met een rol voor zangeres Glennis Grace.
Maar het bijzonderste voorbeeld blijft waarschijnlijk Henk ten Cate. Die kennen de meeste mensen toch vooral als charismatische oud-voetbaltrainer van Ajax, maar De Hoog zag iets anders in hem, en castte hem uiteindelijk als grofgebekte rechercheur. ‘Ik was op zoek naar een bepaald type, en dat type kon ik maar niet vinden. Het kwam in mijn hoofd maar niet rond. Toen zag ik een voetbalprogramma waarin hij te gast was, en wist ik: dit is hem. Dat zat in de manier van praten, hoe hij uit zijn ogen keek. Het is in die zin ook gewoon leuk om iets uit te proberen.
‘En uiteindelijk maken we de serie natuurlijk voor Videoland, een commerciële partij, dus daarbij houd ik altijd in ogenschouw of iets een beetje spraakmakend kan zijn. Het nieuws over de casting van Henk haalde zelfs internationale media.’
Maar Sleepers is toch vooral een volbloed acteursfeestje, met topacteurs die de uitzinnigste (boeven)rollen mogen vertolken. Hoeveel achtergrond de acteurs hun personages zelf meegeven, verschilt.
In het geval van Stanley wordt er bijvoorbeeld zo min mogelijk gedaan aan voorgeschiedenis. Bokma had die achtergrond niet per se nodig, want hij had genoeg aan één woord: ‘Leegte. Alles wat achter zijn gezicht gebeurt, is leegte. Als hij al een agenda heeft, is het dat hij een Dagobert Duck-huis vol geld wil hebben. Voor de rest vergeet hij alles. De meeste mensen denken: ik ben nu drie keer naar beneden gelazerd van de trap, misschien is het niet zo’n goed idee dat ik nu dit of dat doe, ik ga weer terug. Dat heeft Stanley helemaal niet. Schaamte is voor hem een totaal onbekende emotie.’
Ook Rijxman begreep snel wat voor iemand Ans moest zijn. ‘Dat zat dan vooral in haar manier van in het leven staan. Ook Ans is waarschijnlijk ooit kwetsbaar geweest, maar door omstandigheden heeft ze al snel gedacht: ik moet altijd eerst kiezen voor mijzelf, en dan voor mijn gezin. Het is heerlijk om zo iemand te spelen.
‘En ik wil dat ze in alle omstandigheden geestig kan zijn. Juist die onverstoorbaarheid is leuk om te spelen. Daarnaast heb ik zelf vooral veel nadruk gelegd op de disfunctionele liefde in mijn personage, omdat ik dat aspect toch het interessantst vind. Een mens is nooit één ding, hoewel er in het echte leven steeds vaker gedaan wordt alsof we heel makkelijk in één hokje te vangen zijn. Dat is natuurlijk niet zo. Ook liefde bestaat in veel verschillende vormen. In het geval van Ans zijn dat totaal verknipte, destructieve vormen, maar ook die kunnen volgens haar normen liefdevol zijn.’
Bokma over Stanley: ‘Er zit een soort kind in hem dat op zijn eerste impuls afgaat. Hij heeft iets heel onberekenbaars: je weet nooit helemaal wat je kunt verwachten. Hij kan je ook in één keer door je kop schieten. Het gaat zonder erbij na te denken, en het enge is dat hij er nul spijt van zou hebben als hij dat deed.
‘Het gevaarlijke is juist dat je om hem kunt lachen. Als je hem op een onbewaakt moment treft, en hij doet iets grappigs, kun je zomaar denken: wat een leuke gozer! Ik denk dat je een topavond met hem kunt hebben. Maar als je een verkeerde opmerking maakt, kan het direct omslaan.’
Voorlopig lijkt er voor De Hoog en de boeven nog genoeg in het vat te zitten, want het derde seizoen van Sleepers hint sterk op een vervolg. Dat betekent ook dat de verhaallijnen, zeker voor protagonist Martin, steeds wat grimmiger worden. Hij wil niets liever dan ontsnappen uit de criminele wereld, maar ziet dit seizoen vrijwel elke uitweg dichtslibben.
Een happy end hoeven we dan ook niet te verwachten, wil De Hoog maar zeggen. Ook hier is realisme weer het sleutelwoord. ‘Door alles wat ik volg, snap ik inmiddels steeds beter hoe moeilijk het is om uit die wereld weg te komen. Als ik zelf grote strafzaken volg, denk ik vaak: waarom heb je het in vredesnaam gedaan? Maar criminelen denken vaak helemaal niet zo, zeker niet als je erin geboren wordt, of erin belandt omdat de maatschappij je de rug toekeert. En dan heb je nog types als Stanley, die überhaupt nooit nadenken over hun rol. Volgens mij is dat ook de manier waarop je het verst kunt komen in deze wereld.’
De Hoog besluit: ‘Verhalen in deze wereld lopen in mijn optiek nooit goed af. Je leest in de krant toch zelden over iemand die in de onderwereld belandde, er zonder kleerscheuren uitkwam en nu bij Bakker Bart werkt.’
Sleepers is te zien op Videoland.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant