nieuwsbriefMachtige Tijden
Machtige Tijden In een onzekere wereld hongert het land naar richting en politiek gezag. De VVD legt de formatie haar wil op maar die houding creëert veel ergernis. Intussen stemt kandidaat-coalitiepartner JA21 met radicaal-rechts mee en omarmt Wilders Trumps kritiek op Europa. Is een minderheidskabinetje hierop het juiste antwoord?
Dilan Yesilgöz (VVD) bedankt informateur Sybrand Buma (CDA) na afloop van een debat in de Tweede Kamer over diens eindverslag.
Rutte waarschuwt voor de Russen. De militaire inlichtingendienst van Denemarken (Denemarken!) verklaart dat de VS de Deense nationale veiligheid bedreigen. „De Verenigde Staten gebruiken economische macht […] om hun wil op te leggen, en sluiten inzet van militaire middelen niet langer uit, zelfs niet tegen bondgenoten”, aldus de Deense dienst.
Denemarken is geen Nederland (en Nederland bezit geen Groenland). Maar als een bijna-buurland deze drastische stap zet, kan iedereen weten: het tijdperk van internationale bescherming loopt ook voor ons land op zijn einde.
Intussen vertelt het dit jaar afgehaakte CDA-Kamerlid Eline Vedder, zelf boerin, in Trouw op beklemmende wijze hoezeer bedreigingen uit eigen kring, ook van Farmers Defence Force (FDF), onder haar huid kropen. Laatste nieuws: FDF intimideert Statenleden in Brabant.
Signalen uit buiten- en binnenland die hetzelfde vertellen: het land hongert naar een nationale politiek die richting geeft en democratisch gezag uitoefent.
Intussen blijft de formatie een stroperige bedoening. Je hoort over „bloedgeld”. Het idee: Dilan Yesilgöz zal boeten voor haar opstelling.
Het gaat dan over haar blokkade van GroenLinks-PvdA. En dat ze andere partijen in de formatie daarmee haar wil heeft opgelegd. Woensdag spraken die partijen in de Kamer met ongemak over het vervolg dat informateur Sybrand Buma in zijn eindverslag aangaf nu GL-PvdA is afgevallen: onderzoek naar een minderheidskabinet (D66, VVD, CDA) of een coalitie met JA21.
„Ik kan de dieren naar de waterbak brengen maar ze niet dwingen te drinken”, zei Buma zelf. Henri Bontenbal (CDA) vond de vervolgstap „logisch” maar was er „niet helemaal enthousiast” over. Rob Jetten (D66) herhaalde zijn voorkeur voor regeren met GL-PvdA. Maar „dat zit er op dit moment gewoon niet in.”
Buma’s verslag laat ook zien dat Yesilgöz met haar blokkade andere partijen tot allerlei fratsen dwingt. Hij schrijft: „Tegelijkertijd beseft de VVD dat gegeven de samenstelling van de Tweede en Eerste Kamer op sommige onderwerpen een vorm van parlementaire samenwerking met ook GL-PvdA nodig zal zijn.”
Feit is dat een nieuw kabinet zonder steun van GL-PvdA, de grootste fractie in de Eerste Kamer, de begroting vermoedelijk niet door de Staten-Generaal krijgt. Verkenner Wouter Koolmees schreef dit ook al in zijn eindverslag. Een cruciaal gegeven: zonder begroting geen geld voor nieuw beleid.
Dus dezelfde VVD die weigert met de GL-PvdA te regeren, want radicaal-linkse dwazen, weet óók dat ze in de senaat waarschijnlijk niet zonder die partij kan. Daarom stemt de VVD ermee in, noteert Buma, „dat D66 en CDA hierover onderhandelen met GL-PvdA en/of JA21 zonder de VVD”.
Het betere wegkijken. De VVD wil wel een akkoord met de radicaal-linkse dwazen maar niet met ze in één kamer worden gezien.
Het illustreert hoe een harde campagnebelofte de bestuurbaarheid van het land kan ondermijnen. De blokkade van GL-PvdA deed het goed bij VVD-kiezers, maar staat haaks op afhankelijkheden die het tweekamerstelsel voor middenpartijen creëert.
Kijk even mee. Dit zijn de in omvang grootste fracties in de Tweede Kamer: D66 op één, PVV twee, VVD drie, GL-PvdA vier, CDA vijf. In de Eerste Kamer: GL-PvdA op één, BBB twee, VVD drie, D66 vier, CDA vijf. Met die partijen moet elk kabinet een goede werkrelatie hebben om überhaupt iets voor elkaar te krijgen.
En er zijn al beperkingen. De PVV werkt nooit mee aan een begrotingscompromis. Voor BBB geldt de komende periode waarschijnlijk hetzelfde, gezien het verwachte stikstofbeleid.
Elke zaterdag ontleedt Tom-Jan Meeus in zijn nieuwsbrief de politieke week - en laat zien wat bijna niemand ziet
Daarom is het zo kwetsbaar dat de VVD, slechts de derde partij in zowel de Tweede als de Eerste Kamer, óók de grootste senaatsfractie nog eens uitsluit: het hele bestuur kan erdoor in de soep lopen.
Dus denk niet dat alleen GL-PvdA geïrriteerd is. In het vervolg van deze formatie, geleid door bestuursvoorzitter Rianne Letschert van de universiteit in Maastricht, moet er om de begroting te redden een manier gevonden worden GL-PvdA tóch binnen te hengelen.
De oplossing is geen hogere wiskunde. Extra geld voor zorg, huren, armoedebeleid, klimaatbeleid, et cetera. Reken maar dat de rekening hoog zal zijn. Geld dat de nieuwe coalitie liever aan de eigen thema’s zou uitgeven.
De ergernis draait om die combinatie van feiten: het uitsluiten, het wegkijken van onvermijdelijke samenwerking, de torenhoge kosten daarvan. Vandaar dat je hoort over bloedgeld: het risico van een politieke afrekening dat Dilan Yesilgöz na deze formatie loopt door de irritatie die ze heeft opgewekt.
Tussen VVD en D66 is er altijd spanning. Dat was al zo tussen Hans van Mierlo en Hans Wiegel in de jaren zeventig, en later tussen Van Mierlo en Frits Bolkestein. Ook onder Sigrid Kaag, D66-lijsttrekker in 2021, bleef de relatie met de VVD gespannen.
Dit jaar vertelde Yesilgöz dat het giftige Haagse klimaat voor haar in 2021 is begonnen. Ook toen verraste D66 bij de verkiezingen. Ook toen botsten VVD en D66 over linkse deelname aan de nieuwe coalitie. En Rutte wankelde dat jaar door een motie van afkeuring die mede door D66 werd gesteund.
Het eindigde ermee dat Rutte bleef en de VVD, net als dit jaar, haar zin kreeg inzake de coalitie: er kwam een centrumrechts kabinet. Gevolg was ook dat Kaag de inhoudelijke onderhandelingen won. Het bracht Rutte vanaf 2022 in botsing met zijn eigen partij (stikstof, migratie) en in 2023 dwong de VVD de val van zijn vierde kabinet af over migratie: de inleiding van het kabinet-Schoof.
Secretaris-generaal van de NAVO Mark Rutte tijdens zijn toespraak in München afgelopen donderdag.
Zo is de constante dat de VVD haar identiteit telkens afhankelijk maakt van haar electorale concurrenten. Op dit moment zit de electorale energie op de (uiterste) rechterflank. In dat opzicht was de campagnekeuze om zich af te zetten tegen Frans Timmermans volmaakt logisch.
Het gaf de partij een nieuwe positie op rechts: ze concurreerde weer met PVV, FVD, JA21 en BBB. Onder Rutte was dit allang niet meer het geval. En het libertaire gedachtengoed – minimale overheid, minimale belastingen – dat vooral in de Amerikaanse techsector terrein wint, spreekt ook Yesilgöz erg aan, zo bleek vorige maand bij het begin van de formatie.
Collega Guus Valk beschreef in NRC dat Yesilgöz, op de dag dat Jetten en Bontenbal twee weken terug hun gezamenlijk stuk presenteerden, een ontmoeting had met de Argentijnse minister van Deregulering en Staatshervorming. Een soort Elon Musk, maar dan effectief. De VVD legt „een ander ideologisch accent”, zei Kamerlid Silvio Erkens, die suggereerde dat de ontmoeting een toevallige samenloop was. Erkens was campagneleider bij de laatste verkiezingen.
Het blijft ongewis wat dit alles betekent voor de bestuurlijke rol van de VVD: wil ze als coalitiepartner straks haar rechtse profiel behouden? Zoekt ze de concurrentie met radicaal-rechts of met CDA en D66?
Feit is dat de partij onder Yesilgöz een ijzersterke onderhandelingspositie heeft: zonder de VVD is er bijna geen kabinet mogelijk. Dus ze heeft alle ruimte zich, ook inzake een eventuele kabinetsdeelname van JA21, keihard op te stellen.
Zorgelijk was dat de benoeming van Rianne Letschert tot informateur in de Kamer maar 88 stemmen kreeg. Uiterst rechts (PVV, FVD), uiterst links (SP, PvdD, Denk) en links (GL-PvdA) waren tegen: dat is erg veel oppositie in zo’n vroeg stadium. Bovendien steunde de favoriete kandidaat-coalitiepartner van de VVD, JA21, een motie van Wilders voor een asielstop. Een asielstop is strijdig met het internationaal recht.
Ook sprak Wilders steun uit aan de nieuwe Amerikaanse veiligheidsstrategie. „Trump heeft groot gelijk als hij stelt dat we in Europa met onze open grenzen en gebrek aan nationale soevereiniteit te maken hebben met het afsterven van onze eigen beschaving.”
Het herinnert aan de val van Rutte I in 2012, toen Wilders ook politiek dood werd verklaard en met internationale steun (Marine Le Pen, Philip Dewinter) zijn Haagse status op peil hield.
En in dit klimaat kunnen er óók politici zijn – in de PVV, mogelijk de VVD – die denken: die Jetten speelt nu mooi weer, we laten hem een halfjaartje spartelen. Dan krijgt hij voor even dat minderheidskabinet. Daarna laten we het zo snel mogelijk vallen, zodat zijn reputatie voor altijd verloren is.
Het blijft een richtingloze formatie. Veel ongeduld en goede bedoelingen bij Jetten en Bontenbal. Geen helder vooruitzicht op het stempel dat de VVD en de oppositie zullen drukken.
Toch is de vraag duidelijk. Wereldleiders bedreigen bondgenoten. In Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk is radicaal-rechts in opkomst. De EU wordt ondermijnd door een kongsi van het Witte Huis, Amerikaanse techreuzen en het Kremlin.
Misschien ligt het dan niet voor de hand een toch al instabiele democratie te verrijken met een labiel minderheidskabinetje, en is alleen een robuuste nieuwe regering het juiste antwoord.
Opmerkingen, aanmerkingen, observaties, tips? Elke reactie is van harte welkom. Mail me – t.meeus@nrc.nl – of stuur een persoonlijk bericht op mijn LinkedIn.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC