Ondanks hun exorbitante vermogens en grote schaduwmacht verlangen de techtitanen uit Silicon Valley naar eigen staten, vrij van democratisch toezicht. Miljarden staken ze inmiddels in een droomstad in Californië, een Hondurees eiland en een fascistoïde techno-heilstaat.
zijn redacteur van de Volkskrant. Zij doen onder meer verslag van de dystopische plannen van de miljardairs uit Silicon Valley.
Dat we met iemand spreken die de democratische rechtsorde wil kielhalen in de jacht op meer winst en minder regelgeving, is niet meteen duidelijk. Samen met een stuk of tien andere belangstellenden bevindt de Volkskrant zich op een doordeweekse avond in een videovergadering onder leiding van Lonis Hamaili, een vriendelijk ogende jonge Zweed. Hij zit in een laag gebouwtje. Buiten regent het.
Hamaili is ‘Vice President of Growth’ van Próspera, een lapje grond van 23 hectare op het Hondurese eiland Roatán. Het is een ‘gedereguleerde start-upzone’, een locatie waar ‘ondernemers beter, goedkoper en sneller kunnen bouwen’, meldt de website. Het terrein is, na een wijziging van de Hondurese grondwet in 2013, vrij van import- en exportbelastingen en heeft een eigen rechtssysteem. Kijk door je wimpers en je herkent de contouren van een microstaat, losgezongen van het juk van een traditionele overheid.
De start-upzone mag zich verheugen in de warme belangstelling van prominente techinvesteerders en -ondernemers als Peter Thiel, durfinvesteerder Marc Andreessen, en OpenAI-topman Sam Altman. Allemaal staken ze geld in het project. In totaal zijn er 117 soortgelijke initiatieven, blijkt uit een open database van een opleiding die mensen leert hoe ze dit soort plekken kunnen oprichten. Van al die initiatieven is Próspera het meest concreet, met een daadwerkelijke locatie en juridische basis.
De virtuele intake is bedoeld voor mensen die zich op Próspera (Spaans voor ‘welvarend’) willen vestigen als burger. Die belofte trekt op deze Zoom-call een bont gezelschap van geïnteresseerden uit verschillende uithoeken van de wereld. Het zijn vooral opportunisten, gelokt door het vooruitzicht van een aantrekkelijk investeringsklimaat en de aanwezigheid van crypto als smeermiddel.
En misschien doen ze het ook wel een beetje voor de ligging aan een baai omringd door palmbomen, tennisbanen, en voorzieningen als fitnessruimtes en vergaderzalen. Boven het gebied torent een wit flatgebouw uit, waar Próspera-pioniers kunnen wonen.
De geïnteresseerden doen meestal iets in crypto en vastgoed en zijn met name benieuwd naar praktische zaken. ‘Kan ik er een auto huren?’, vraagt bijvoorbeeld een van hen. Een Amerikaan van een jaar of 50 – pet, geruit hemd, zonnebril, woeste baard – vormt de uitzondering. De man wil bionische implantaten verkopen, wat geen raar idee is op een plek die ruim baan geeft voor futuristische medische experimenten.
Próspera is onderdeel van een bredere trend waarbij techmagnaten stevig investeren in dit soort zones die uiteindelijk allemaal net zo gedereguleerd moeten worden. Andere prominente voorbeelden zijn Praxis Nation, dat beschikt over een startkapitaal van 500 miljoen euro en nog zoekt naar een geschikte locatie, en California Forever, waarvoor techinvesteerders inmiddels 800 miljoen dollar aan land hebben opgekocht in de buurt van Silicon Valley.
Elk netwerkstaatje, zoals het in Silicon Valley-jargon wordt genoemd, heeft zijn eigen signatuur en doelstellingen, maar ze vertonen ook veel overeenkomsten. Vrijwel allemaal doen ze reusachtige beloften over een door technologie aangedreven toekomst, die zich nadrukkelijk afspeelt buiten het bereik van een democratische natiestaat. Maar: zijn dit wel echt landen? Is wat zich hier voltrekt niet gewoon een moderne variant van kolonialisme? En wat hopen techondernemers hier eigenlijk te bereiken?
Próspera is sinds 2017 binnen Honduras een zogeheten ‘Zona de Empleo y Desarrollo Económico’ of ZEDE (vertaald: Zone voor Werkgelegenheid en Economische Ontwikkeling), iets dat het wensstaatje op veel vlakken administratief onafhankelijk maakt van de regering. Dit is mogelijk omdat de Hondurese overheid, na jaren van lobbywerk door Amerikaanse techinvesteerders, wetgeving aannam die de creatie van deze semi-autonome zones toestond. In 2022 stemde het Hondurese congres echter voor afschaffing van ZEDE’s. Desondanks is Próspera nog altijd actief.
De plannen voor dit soort netwerkstaten komen voort uit de door veel techbro’s gekoesterde droom van een ‘exit’. Balaji Srinivasan, voormalig CTO van cryptoplatform Coinbase, gaf al in 2013 een populaire lezing voor toekomstige techondernemers met de titel ‘de ultieme exit van Silicon Valley’.
‘Bouw een opt-in maatschappij, buiten de VS, geregeerd door technologie’, zei hij in die lezing, een maatschappij waar je bewust voor kiest, in tegenstelling tot de reguliere natiestaat, waarin je simpelweg wordt geboren. ‘Dat is waar we de komende tien jaar mee bezig zullen zijn.’
Dat tijdspad bleek een overschatting: Próspera opende al zeven jaar na deze toespraak de deuren, met Srinivasan als een van de investeerders. De techondernemer had zich in de tussentijd ontpopt tot spiritueel leider van de netwerkstaatbeweging.
Met zijn boek The Network State beschreef hij in 2022 uitgebreid de filosofische en juridische grondslagen van dat soort plekken. Daarin omschrijft hij een netwerkstaat als een ‘strak gecoördineerde online gemeenschap’ waarin de neuzen dezelfde kant op staan, zodat de staat eensgezind kan handelen. Zo’n staat moet grondgebied verwerven en ‘uiteindelijk diplomatieke erkenning krijgen’, schrijft hij onder meer.
In een vierenhalf uur durende podcast lichtte hij in 2023 zijn bedoelingen verder toe. ‘Je kunt een stam stichten, net zoals je een start-up kunt stichten. Dat is wat Joseph Smith van de Mormonen deed. Dat is wat Abraham deed. Dat is wat Jezus deed. [...] Waar ik voor pleit, is een soort tech-zionisme.’
In zo’n technoheilstaat heb je als ondernemer geen last van zogenaamd lastige regels. Je kunt je daar, met andere woorden, de koning wanen van je eigen natiestaat.
De vraag is echter of de titanen uit de Valley zulke netwerkstaten daadwerkelijk nodig hebben. Innovatie-econoom Francesca Bria, die onderzoek doet naar alle banden van big tech met de Amerikaanse overheid, benadrukt telefonisch dat deze mannen al zodanig veel macht hebben binnen de Verenigde Staten dat eigen netwerkstaten feitelijk overbodig geworden zijn.
‘Mensen als Thiel investeerden zwaar in die netwerkstaten’, zegt Bria. De reden? Met iemand als Biden aan de macht konden ze hun ideeën niet kwijt en was een andersoortige oplossing, buiten de politieke realiteit, noodzakelijk. Op die manier kom je uit bij de netwerkstaat.
Inmiddels zitten ze in het centrum van de macht, maar dat betekent niet dat ze dat idee laten varen. Het is namelijk niet zozeer het vergaren van extra macht dat de techbro’s naar dit soort initiatieven voert, maar de ideologie: ‘Het blijven libertariërs, dus ze zullen altijd het idee van ongelimiteerde vrijheid cultiveren.’
‘Binnen het huidige systeem hebben de techbazen meer dan genoeg mogelijkheden om hun macht steeds verder uit te breiden’, zegt ook Reijer Passchier, hoogleraar digitalisering en de democratische rechtsstaat aan de Open Universiteit. ‘Maar ideologisch past dit natuurlijk helemaal in hun ideeënwereld. De techbro’s wensen niet te worden gehinderd door de overheid.’
Thiel zelf zei het onlangs misschien nog het duidelijkst; tijdens een lezingenreeks klaagde hij dat zijn rijkdom – Thiel heeft een vermogen van 27 miljard dollar – hem de ‘illusie van macht en autonomie’ gaf, ‘maar je hebt het gevoel dat het je elk moment afgenomen kan worden’, zo citeert de Britse krant The Times uit de lezingen. Een eigen staat biedt dan uitkomst.
Dat hoeft niet per se een onafhankelijk eiland te zijn voor de kust van een ander land. Wellicht kun je ook meer macht en rijkdom vergaren binnen de eigen landsgrenzen. Dat is het idee achter California Forever, een nieuwe stad die ‘gewoon’ in de Verenigde Staten moet verrijzen.
Daar ging meteen al veel geld in zitten. Tijdens de voorbereidingsfase bieden de initiatiefnemers soms wel twee tot driemaal de marktwaarde voor particulier land. Voor zo’n 60 duizend hectare betaalt California Forever uiteindelijk rond de 800 miljoen dollar, zo meldt The New York Times in 2023. Veel investeerders hebben nauwe banden met de Valley: onder meer Andreessen, voormalig LinkedIn-hoofd Reid Hoffman en zakenvrouw Laurene Powell Jobs (ex-echtgenote van Apple-CEO Steve Jobs) steken geld in de operatie.
Hun plan oogt verrassend Nederlands. Op de website, waar California Forever stelt tegen 2040 een nieuwe stad in het gebied te kunnen realiseren, staat een animatie die onthult hoe dat er in de praktijk uit gaat zien. Lege grond, met hier en daar een dor struikje, transformeert tot iets wat oogt als een modern Nederlands stedelijk gebied in de stijl van Almere of IJburg: een stad vol appartementen, met brede, rode fietspaden, veel groen, grote wandelgebieden en een smalle strook waarop elektrische bussen voor het vervoer zorgen.
California Forever laat zien dat niet elke netwerkstaat of start-upstad hetzelfde is. In dit geval zou alleen de lokale overheid in handen zijn van de techondernemers, terwijl een initiatief als Próspera volledige onafhankelijkheid nastreeft. De motieven zijn hier dan ook vooral economisch.
Andere initiatieven voor dit soort start-upsteden en netwerkstaten zijn juist nadrukkelijk bedoeld als ideologische speeltuin, waarin onder meer de sciencefictionachtige fantasieën van de techbro’s ruim baan krijgen: van hun streven naar onsterfelijkheid tot het bouwen van Marskolonies, iets waarvan Elon Musk al decennialang droomt.
Ook Próspera kent, naast het economische verhaal, zo’n ideologisch motief. Zo noemt de website nadrukkelijk het antiverouderingsonderzoek dat binnen de grenzen van het gebiedje plaatsvindt, ‘innovaties die nergens anders ontwikkeld kunnen worden’, zo omschrijven ze het zelf.
Een concreet voorbeeld van bedrijven die zinspelen op de formule voor een soort eeuwige jeugd is de start-up Unlimited Bio. Hamaili van Próspera gebruikt het graag als succesverhaal in zijn presentaties. ‘Mensen lijken langer en beter te leven met deze medicijnen’, zei hij onlangs op een conferentie. Ook hier speelt behalve ideologie nadrukkelijk het economische belang mee: het zou honderden miljoenen en meer dan tien jaar hebben gekost om deze medicijnen op de Amerikaanse markt te brengen, zo luidt hun motivatie.
‘Dus in plaats daarvan gingen ze naar Próspera’, aldus Hamaili. Binnen een paar maanden kon het bedrijf zijn pillen al op de markt brengen. Uithangbord is Khloe Kardashian, die een verjongingstherapie onderging. Een ‘bewijs van de kracht van Próspera’s unieke bestuurskader, dat mogelijk maakt wat traditionele systemen vaak decennialang uitstellen’, jubelt het toerismebureau van Roatán. Dat dit een reden heeft – de regels van overheden zijn er onder meer om de veiligheid van hun inwoners te waarborgen – lijkt zowel de ondernemers als de gebruikers weinig te kunnen schelen. De Karadashian-telg zit stralend naast haar arts.
‘Het is verstandig dat zij die pillen daar ter plekke opsnoept’, zegt hoogleraar staatsrecht Wim Voermans van de Universiteit Leiden. ‘Want het gaat niet lukken om zoiets te exporteren – niet legaal, in elk geval.’
En er is nog iets dat hem stoort aan al die plannen voor ‘netwerkstaten’ als Próspera of Praxis Nation. ‘Dit zijn absoluut géén landen’, benadrukt hij. Je kunt namelijk niet zomaar een stuk grond kopen en een eigen land uitroepen, ongeacht hoeveel geld of macht je verder ook hebt, daar zijn strikte regels voor.
Geroutineerd somt Voermans de definitie van een staat op volgens het internationale recht. ‘Dat is een begrensd territorium, met een bevolking, waarover effectief gezag wordt uitgeoefend vanuit één punt, en dat wordt erkend door de andere landen van de wereld.’ En hoe graag dit soort start-ups het ook anders zouden zien – erkenning biedt prestige, macht en nog meer onafhankelijkheid – op de lijst van 193 erkende landen worden ze voorlopig niet bijgeschreven.
Passchier noemt een volledige erkenning door andere landen ‘totaal niet realistisch’. Maar het is volgens hem de vraag hoe erg de initiatiefnemers dat in de praktijk zullen vinden. ‘Als je een formele staat bent, gaat dat gepaard met allerlei verantwoordelijkheden, zoals het beschermen van je grond en je bevolking.’
En daar hebben de netwerkstaten op korte termijn helemaal geen zin in, geeft Srinivasan onomwonden toe in zijn boek. Daarin stelt hij dat de fysieke beveiliging van de bevolking van een netwerkstaat moet worden overgelaten aan de omringende, traditionele maatschappij.
Toch is ook de huidige Amerikaanse regering een voorstander van dit soort netwerkstaten. Dat valt misschien het best te begrijpen vanuit de banden die zowel Trump als dit soort initiatieven hebben met de cryptowereld. De president en zijn familie verdienden al meer dan een miljard dollar aan de digitale valuta, zo bleek in oktober uit onderzoek van de Financial Times.
Neem Coinbase. Dat bedrijf was niet alleen donateur van Trumps verkiezingscampagne, maar is ook investeerder in Próspera. ‘Dit is heel erg in lijn met onze missie voor economische vrijheid’, schreef Coinbase-CEO Brian Armstrong begin 2025 op X. ‘Deze zones zullen veelgebruikers worden van cryptovaluta.’
Volgens cyberlibetarianisme-expert Olivier Jutel hebben crypto-ondernemers de netwerkstaten simpelweg nodig. Sommigen van hen hebben geïnvesteerd in projecten die waardeloos zijn wanneer toekomstige economieën niet op crypto draaien. Vandaar dat ze zulke netwerkstaten ‘niet alleen financieren, maar ook de belangrijkste boegbeelden hiervan zijn’, zei hij vorige week tegen de Financial Times.
Naast de vraag of netwerkstaten economisch interessant en juridisch haalbaar zijn, speelt ook het morele aspect een rol. ‘Critici omschrijven het als een neokoloniale staat binnen een staat, of als een voorbeeld van een bedrijfsmonarchie, waarin CEO’s met luxe jachten land en arbeid uitbuiten in een arm land’, vatte The New York Times in 2024 een deel van de kritiek op Próspera samen.
‘Dit is een koloniaal project, gericht op het creëren van een techimperium’, zei Gil Duran, auteur van de nieuwsbrief The Nerd Reich in september tegen Wired. ‘Het klinkt als kolonisatie 2.0 wanneer je naar andermans land gaat en daar je eigen land sticht, ongeacht je excuus of je rationalisering.’
Netwerkstaatinitiatief Praxis Nation heeft weinig moeite met dat etiket, blijkt uit hun reactie op X. ‘Cyberpunk Oost-Indische Compagnie’, is de beschrijving die ze daar halfgrappend voor hun toekomstige missie bezigen, verwijzend naar de VOC en hun historische koloniale praktijken. ‘Klinkt cool’, ‘Heil Praxis’, en ‘open de deuren’, is een greep uit de commentaren van de volgers van het account.
In tegenstelling tot Prospèra, dat al bestaat, en California Forever, dat fysieke grond heeft opgekocht, zit Praxis Nation nog nadrukkelijk in de onlinefase. Sla er de gelikte site op na. Van alle projecten is het nadrukkelijk nog alleen online bestaande Praxis Nation het extreemst.
Initiatiefnemer Dryden Brown omschrijft het in 2021 in een podcast als ‘heldhaftig futurisme’. De eigen website stelt expliciet dat het doel van het land is om ‘onze ultieme lotsbestemming van een leven tussen de sterren’ na te streven. De natie heeft als motto ‘Herenig het Westen’. De sfeerimpressies tonen Tolkien-achtige gotische bouwsels die tot in de hemel rijken, gigantische glimmende koepels en kerncentrales in uitgestrekte velden. Het is een bizarre mengelmoes van techfuturisme en nostalgie naar ‘de wijsheid van grote beschavingen’.
Nieuwe burgers worden lekker gemaakt met teksten die bol staan van westers superioriteitsdenken en een cultus van gezondheid, schoonheid en vitaliteit. Alle beloften raken kennelijk een gevoelige snaar. Nu al hebben meer dan 150 duizend mensen zich aangemeld als bewoner, beweert Praxis zelf.
Tussen droom en daad staan nog wel wat praktische bezwaren. Het is nog altijd niet zeker waar Praxis gevestigd moet worden. De afgelopen jaren passeerden al verschillende plekken de revue, van de Middellandse Zeekust tot Groenland. Het laatste idee is om de eerste Praxis-stad, Atlas genaamd, te bouwen op de militaire basis Vandenberg in Californië. Een gebied waar ook Elon Musks ruimtevaartbedrijf SpaceX en Jeff Bezos’ concurrent Blue Origin al actief zijn, iets wat goed past bij de kosmische ambities van Praxis.
Eind 2024 vindt het eerste Praxis World Congress plaats, waar Brown duidelijk maakt dat zijn ambities veel verder reiken dan netwerkstaten. ‘Staten zijn bureaucratieën. Staten bestaan slechts.’ Maar empires? ‘Rijken dromen. Rijken bouwen. Rijken verenigen. Rijken overstijgen. Een staat opereert binnen de regels, een rijk schrijft ze.’
Zijn toespraak zit vol verwijzingen naar de westerse geschiedenis. Maar nu, betoogt Brown, zitten we in een periode van verval, waarin onze ‘nationale identiteit’ verdwijnt als ochtendmist. Met dank aan snelle ontwikkelingen rondom AI zijn er nieuwe mogelijkheden om de oude grandeur te herstellen. Dat kan snel: ‘Wat Rome generaties kostte, zullen wij in jaren bereiken.’
In een interview met Vanity Fair positioneert Brown zijn project nadrukkelijk als de masculiene tegenhanger van California Forever, dat hij ‘heel saai centrum-links’ noemt. ‘Het testosterongehalte is laag.’ Daar tegenover schetst hij een wereld van mensen die constant aan het Romeinse Rijk denken, ridderharnassen op zolder hebben, rauwe eieren eten en veel naar de sportschool gaan. En, o ja, bewoners moeten schrijvers als Homerus op hun nachtkastje hebben liggen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant