Oratorium Muziek kent tal van genres en subculturen: NRC’s muziekprofessor biedt essentiële muziekkennis. Deze week: het oratorium. Wat moet je luisteren?
De afgelopen maanden hebben koorzangers in heel Nederland volop noten gestampt voor het feestelijke hoogtepunt van het najaar: een uitvoering van Händels oratorium Messiah. Met een mannetje of honderd het beroemde ‘Hallelujah’ jubelen: het is puur genieten voor de leden van de vele oratoriumverenigingen die ons land rijk is. Ook als je niet in een koor zit maar dat echte Messiah-gevoel eens wilt meemaken, kun je aansluiten, want ieder jaar wordt er wel ergens in het land een Meezing-Messiah georganiseerd. En is Händel niet zo je ding? Dan is er altijd nog de ruim twee uur aan kerstmuziek van die andere barokbaas: het Weihnachtsoratorium van Johann Sebastian Bach.
Drama, drama en nog meer drama: dat is in een notendop het spoor waarop de lappendeken van Italiaanse hertogdommen, koninkrijken en stadsstaatjes zich in de zeventiende eeuw bevond. De culturele elite smulde er van een nieuw muzikaal genre dat barstte van de muzikale expressie en narratieve spanning: opera. Binnen de katholieke kerk had men ook wel oren naar deze muziek en dus klonk ook voor de geestelijke muziek vanuit alle windrichtingen de wens voor meer drama. Het geestelijke antwoord op de opera kwam uit Rome: het oratorium. De naam werd afgeleid van de gelijknamige gebedsruimte waar dit soort geestelijke voorstellingen werden uitgevoerd. Later, toen het genre zich net als de opera over Europa verspreidde, klonken oratoria vaak in het theater of concertzaal.
Je kunt een oratorium wel zien als een religieuze opera. De ingrediënten zijn grofweg hetzelfde: een orkestrale ouverture, aria’s voor zangsolisten, koordelen en een spetterend slotstuk. Haal de kostuums, regie en decor weg, vervang het mythische of wereldlijke plot door een verhaal of een verzameling bespiegelingen over Christus, een profeet of een ander bijbels figuur, voeg nog wat extra koorstukken toe, en voilà: je hebt een oratorium.
Oratoria zijn er niet alleen voor de kersttijd, maar voor het hele jaar. Een ander belangrijk moment is met Pasen. Dan gaat het verhaal specifiek over Jezus’ lijden en dood en heet het een passie, denk aan de Matthäus-Passion van Bach.
Händels Messiah uit 1741 is niet te missen. Het stuk neemt je mee door het leven van Christus, van de verkondiging over zijn komst in het Oude Testament tot zijn lijden, sterven en verrijzenis. Een beroemde anekdote vertelt dat de zaal bij de première zo vol was dat de heren zonder hun zwaarden verschenen en de dames werd verzocht hoepelrokken achterwege te laten, zodat er meer plaats was voor het publiek. Naast het overbekende ‘Hallelujah’ is er in de Messiah meer te genieten. Nog zo’n fijn koorstuk is ‘For unto us a child is born’. Een soort muzikaal geboortekaartje, een en al blijheid. Een luistertip aan het andere eind van het emotionele spectrum is de bas-aria ‘Why do the nations so furiously rage together’. Met snedige ritmes en razende loopjes tekenen de noten een beeld van bijbelse volkeren die rebelleren tegen God.
Een halve eeuw later schreef Jozef Haydn (1732-1809) Die Schöpfung. Zonnestralen die de duisternis openscheuren, donderslagen, schuimende golven, het ruisen van het jonge gras: alles komt voorbij in deze muzikale ode aan de Schepping. Elke scheppingsdag wordt aan het einde gemarkeerd door monumentale koormuziek.
Bij de Britten is Edward Elgars (1857-1934) The Dream of Gerontius een hit. Het volgt een oude man – Gerontius – die de dood onder ogen ziet, zijn beschermengel ontmoet en Gods oordeel ondergaat, voordat hij naar het vagevuur wordt gebracht. Het koor neemt steeds andere rollen aan: vrienden, demonen, engelen en zielen. Het overweldigende engelenkoor ‘Praise to the Holiest in the Height’ is een hoogtepunt.
Niet alle oratoria hebben een religieus onderwerp. De Amerikaanse componiste Julia Wolfe (1958) schreef met Anthracite Fields een indringend oratorium over het zware leven en het gemeenschapsgevoel van kolenmijnwerkers in Pennsylvania. Duistere tunnels, zweet, eindeloze arbeid, het dreunen van vallende stenen, oude volksliedjes: Wolfe laat het allemaal over je heen rollen in een intense muziektaal die haar een Pulitzerprijs opleverde.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC