Zieke werknemers Er zijn grote keuzes nodig om te voorkomen dat zieke werknemers straks drie jaar moeten wachten op een keuring door het UWV, concluderen ambtenaren in een rapport. Dat het daarmee ook goedkoper wordt, is een welkome boodschap voor de formatie.
Een UWV-kantoor in Amsterdam. Mensen moeten een half jaar wachten op een keuring door de uitkeringsinstantie.
De politiek moet snel en stevig ingrijpen in de regeling voor langdurig zieke werknemers, de WIA-uitkering. Het systeem is nu al „vastgelopen” en zal zonder snelle aanpassingen nog verder ontsporen. Dat schrijven ambtenaren van verschillende ministeries en planbureaus vrijdag in een zogeheten ‘interdepartementaal beleidsonderzoek’. Een onafhankelijk rapport waar politiek Den Haag vaak veel gezag aan toekent.
Nu al moeten mensen een half jaar wachten op een keuring door uitkeringsinstantie UWV, terwijl de wettelijke termijn acht weken is. Die wachttijd dreigt verder op te lopen tot twee à drie jaar in 2030.
De reden? Een toenemend aantal werkenden valt ziek uit. Deels door de opgeschoven pensioenleeftijd en de vergrijzing: oudere werknemers worden vaker ziek. Maar ook door een onverklaarbare toename van psychische en mentale problemen, vooral bij jongeren en vrouwen.
Dat stijgende aantal aanvragen moet gekeurd worden door een dalend aantal verzekeringsartsen bij het UWV. Daar is al jaren een tekort en dat zal alleen maar nijpender worden, want nog steeds kiezen weinig jonge artsen voor deze specialisatie.
Het rapport is de zoveelste waarschuwing aan politiek Den Haag over de WIA. De Algemene Rekenkamer noemde de regeling in 2023 al „niet meer uitvoerbaar” en riep vorige week weer op tot vereenvoudiging. Een onafhankelijke adviescommissie met deskundigen, ingesteld door het vorige kabinet, schreef begin vorig jaar dat de WIA simpeler en menselijker moet worden. En het UWV-bestuur schreef al in 2021 dat de ingewikkelde WIA-regels voor mensen „nauwelijks te volgen” zijn.
Volgens het ambtelijke rapport moet de politiek in ieder geval taken weghalen bij verzekeringsartsen. Als zij een groter deel van de keuring kunnen overlaten aan bijvoorbeeld verpleegkundigen, gaat het werk veel sneller. Ook moeten ze beter samenwerken met de bedrijfsarts, die de zieke werknemer begeleidt als die nog in loondienst is.
Werkgevers moeten hun zieke werknemers nu eerst twee jaar zelf begeleiden en doorbetalen. Die periode moet zo lang blijven, schrijven de ambtenaren, ondanks klachten uit het bedrijfsleven dat dit het werkgeverschap onaantrekkelijk maakt. Ook oud-ASML-topman Peter Wennink bepleitte vrijdag in een langverwacht advies aan het kabinet inkorting van deze periode.
Het ambtelijke WIA-rapport noemt de lange doorbetalingsplicht juist „een van de sterkste elementen” van het Nederlandse systeem. Het geeft werkgevers een financieel belang om te investeren in een gezonde en veilige werkplek. Naar dit soort preventie, die voorkomt dat mensen ziek worden, zou nog veel meer aandacht moeten uitgaan, volgens het rapport.
De politiek gevoeligste aanbeveling: de ambtenaren willen af van de ruimhartigere uitkering voor mensen die volledig én voor altijd arbeidsongeschikt worden verklaard. Deze uitkering is iets hoger en biedt ook meer zekerheid, bijvoorbeeld doordat banken die meetellen bij een hypotheekaanvraag.
Maar voor verzekeringsartsen is het „ingewikkeld en tijdrovend”, staat in het rapport, om te beoordelen en onderbouwen of iemand die nu niet kan werken, dat in de toekomst ook niet meer kan. Bovendien worden er veel herbeoordelingen aangevraagd voor mensen die worden afgewezen voor deze ruimere uitkering – en dat vergroot de wachtlijsten.
Voor de formerende partijen D66, CDA en VVD is dit een welkome boodschap, ondanks de grote weerstand die zij kunnen verwachten als zij aan bestaande rechten willen tornen. Want ze kunnen er vooral veel geld mee besparen: alleen al het stoppen met een ruimere uitkering voor mensen die nooit meer kunnen werken, levert op de lange termijn 1,2 miljard euro per jaar op. Dat komt goed uit nu deze partijen geld zoeken voor hogere defensie-uitgaven.
Naast deze meest urgente aanbevelingen leveren de ambtenaren een lange lijst met andere ingrepen waar de politiek uit kan kiezen. De meest vergaande: baseer de WIA-uitkering niet langer op het laatstverdiende loon van de werknemer, maar geef niemand meer dan het minimumloon. Dat heeft grote consequenties: wie vanuit een hoger inkomen ziek wordt, kan dan een diepe inkomensval maken, tenzij diegene zich op een andere manier verzekerd heeft. Het zou de overheid wel een megabesparing opleveren: op termijn 7,3 miljard euro per jaar.
Het is opvallend dat het rapport vooral volstaat met bezuinigingsopties. Daarmee lijkt het sterk af te wijken van het onafhankelijke deskundigenrapport dat vorig jaar over hetzelfde onderwerp verscheen.
Toen schreef de Onafhankelijke Commissie Toekomst Arbeidsongeschiktheidsstelsel (OCTAS) dat er juist méér geld nodig is om de WIA simpeler en menselijker te maken, al snel 1 miljard euro per jaar extra.
Dat geld zou onder meer nodig zijn voor het afschaffen van de zeer sobere ‘vervolguitkering’ in de WIA, waar mensen uiteindelijk in terechtkomen als ze minder dan de helft verdienen van wat het UWV van hen verwacht. Zij krijgen dan een uitkering die lager, soms veel lager, is dan de bijstand. Om op het bestaansminimum te komen, moeten ze aanvullende inkomensregelingen aanvragen.
In het ambtelijke rapport wordt daar geen groot punt van gemaakt en is het geen aparte aanbeveling. Wel is het onderdeel van een van de ‘keuzeopties’: om alle verschillende uitkeringsregimes binnen de WIA samen te voegen tot één.
Die sterkere nadruk op besparingen is te verklaren door de opdracht die de ambtenaren meekregen van, toen nog, minister Eddy van Hijum (NSC). Ze moesten vooral manieren zoeken om de stijgende instroom en toenemende kosten te beteugelen en bevorderen dat mensen vanuit de WIA aan het werk gaan.
Het afschaffen van een uitkering die lager is dan het bestaansminimum, zou het tegenovergestelde bereiken: die uitkering is juist zo laag gemaakt om mensen te forceren te gaan werken. En daarmee stoppen, maakt de WIA volgens eerdere berekeningen uiteindelijk 500 miljoen euro per jaar duurder.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC