Rechten Aboriginals Voor het eerst in de geschiedenis van Australië is er een verdrag gesloten met de inheemse bevolking. Dat is in de deelstaat Victoria vanaf vrijdag van kracht. Twee jaar na het mislukte referendum over een stem voor Aboriginals in de grondwet biedt het verdrag hoop voor nationale verzoening.
Man met Aboriginal vlag tijdens het jaarlijkse protest 'Invasion Day', in Melbourne. Inheemse Australiërs willen afschaffing of verandering van 'Australia Day', de dag waarop Australië viert dat Arthur Phillip op 26 januari 1788 de Britse vlag hees bij de baai Sydney Cove. Voor de demonstranten symboliseert dat moment het begin van de kolonisatie.
Voorvechters van rechten voor de inheemse bevolking van Australië hebben veel tegenslagen moeten verwerken. Maar deze week is er een lichtpuntje: vrijdag wordt een verdrag van kracht tussen de Australische deelstaat Victoria, waar Melbourne ligt, en de lokale Aboriginal en Straat Torres-bevolking. „Het laat zien dat doorzettingsvermogen en moed resultaat hebben”, zegt Thomas Mayo, een prominente Aboriginal- en Straat Torres activist, aan de telefoon.
In tegenstelling tot in landen als de Verenigde Staten, Canada en Nieuw-Zeeland is in Australië nooit eerder een verdrag gesloten met de inheemse bevolking. Bijna een decennium lang is er gewerkt aan dit eerste officiële verdrag tussen een lokale regering en de inheemse bevolking. „Het markeert het begin van een nieuw tijdperk waarin de zestigduizend jaar oude kennis en cultuur van de oorspronkelijke bewoners wordt gerespecteerd en gewaardeerd”, zegt Ngarra Murray, voorzitter van de groep die de onderhandelingenvoerde met de deelstaatregering, via e-mail. „Het is een kans voor alle inwoners van de deelstaat Victoria om onze gedeelde geschiedenis te erkennen, samen te helen en vooruit te gaan.”
Het verdrag betekent dat de oorspronkelijke bevolking van Victoria voortaan inspraak krijgt in het beleid dat hun levens beïnvloedt. Een nieuw democratisch orgaan, de Gellung Warl-commissie dat ‘puntige speer’ betekent in de lokale Gunaikurnai-taal, wordt daarover voortaan geraadpleegd.
Daarnaast blijft de zogeheten Yoorrook-commissie, wat ‘waarheid’ betekent in de lokale Wemba Wemba Aboriginal taal, onderzoek doen naar de geschiedenis van kolonisatie en de gevolgen daarvan voor de oorspronkelijke bevolking. Eerder dit jaar concludeerde die commissie na een vierjarig onderzoek dat er een genocide is gepleegd op de inheemse bevolking. Tijdens de kolonisatie van Victoria is in zo’n twintig jaar tijd ruim driekwart van de inheemse bevolking gedood. „De oorspronkelijke bevolking van Victoria is bijna volledig verwoest”, staat in het rapport.
Het blootleggen van die geschiedenis is van groot belang voor de oorspronkelijke bevolking van Australië. In 1788 werd het continent door de Britse kroon ingelijfd als strafkolonie. Vanaf 1830 werd de huidige staat Victoria gekoloniseerd. De oorspronkelijke bevolking werd uitgemoord, achtergesteld en onderdrukt. In heel Australië gold tot begin jaren zeventig het ‘White Australia’-beleid, met als doel het land een zo wit en westers mogelijke identiteit te geven. Inheemse kinderen werden op grote schaal weggehaald bij hun ouders en in tehuizen of bij witte gezinnen geplaatst voor gedwongen assimilatie. Lange tijd werd gezwegen over dit gitzwarte verleden.
In de aanloop naar de inwerkingtreding bood deelstaatpremier van Victoria Jacinta Allan eerder deze week officiële excuses aan voor het leed dat is aangericht sinds de kolonisatie van het gebied. „Beslissingen die in dit parlement zijn genomen, hebben de oorspronkelijke bewoners lange tijd hun land, hun rechten en zelfbeschikking ontzegd”, zei ze tijdens haar toespraak. „De kolonisatie van wat we nu Victoria noemen, was niet vreedzaam. Ze verliep snel en gewelddadig.” Ze bood excuses aan voor „de schade die is aangericht en schade die nu nog steeds voortduurt”.
Want ook nu nog wordt de oorspronkelijke bevolking achtergesteld. Inheemse inwoners van Australië zijn zeer kwetsbaar. Zo ligt de levensverwachting tien jaar lager dan die van de rest van de bevolking. Zelfmoord komt twee keer zo vaak voor, ook onder kinderen.
Bovendien zit een onevenredig groot deel van de inheemse bevolking in de gevangenis. Een eveneens onevenredig groot deel van hen overlijdt in hechtenis. Deze week bleek uit een rapport dat het afgelopen jaar een recordaantal Aboriginals zijn gestorven in detentie. 33 van de 113 mensen die in de gevangenis overleden zijn van inheemse afkomst, het hoogste aantal sinds in 1979 werd begonnen om dat bij te houden. Aboriginal en Straat Torres-eilanders maken slechts 3,8 procent uit van de gehele bevolking, maar vertegenwoordigen ruim een derde van het aantal gevangenen in het land.
Dansers bij een bijeenkomst van activisten voor Aboriginal-rechten in Melbourne, september 2023.
„Dit is een nationale crisis die leiderschap en politieke actie vereist”, zegt Amanda Porter, hoogleraar strafrecht aan de Universiteit van Melbourne tegen de Australische publieke omroep ABC. Porter doet regelmatig onderzoek naar de doodsoorzaken van overleden gevangenen. „Het is enorm frustrerend dat de situatie alleen maar erger wordt”, zegt ze.
Het verdrag moet deze enorme kloven tussen Aboriginals en de rest van de bevolking dichten. De hoop is dat beleid effectiever is als zij er zelf over kunnen meebeslissen. Maar daar is niet iedereen van overtuigd. Onlangs werd in Victoria bijvoorbeeld nog een wet aangenomen die het mogelijk maakt om kinderen dezelfde straf als volwassenen te geven bij ernstige misdrijven.
Volgens Nerita Waight, directeur van het Aboriginal juridische adviesbureau in Victoria, betekent dit dat de inheemse bevolking opnieuw disproportioneel geraakt wordt. „Deze wet maakt het mogelijk om kinderen tussen de 14 en de 17 levenslange gevangenisstraffen te geven. Aboriginals en andere kinderen van kleur zullen, zoals altijd, het zwaarst getroffen worden door deze schadelijke wetten”, schrijft Waight op de progressief politieke website Cheek.
Het verdrag komt twee jaar na het mislukte nationale referendum over de erkenning van de inheemse Aboriginal en Straat Torres-bevolking als oorspronkelijke bewoners van het continent. Een flinke meerderheid van de Australische kiezers wees dat voorstel af, en zag geen heil in de oprichting van een parlementaire adviescommissie die hun belangen moest waarborgen.
Mayo was destijds een van de leiders van de campagne en wijdde er zes jaar van zijn leven aan. In het jaar voor het referendum was hij slechts 25 dagen thuis, de rest van het jaar voerde hij actie. „Toen het referendum uiteindelijk mislukte, was dat een enorme teleurstelling. Ik ging in gesprek met ouderen die me eraan herinnerden dat we eerst heel vaak ‘nee’ te horen krijgen, voordat we uiteindelijk toch een stap vooruit zetten. Dat moment is nu eindelijk hier.”
Mayo schreef het boek ‘Always was, always will be’ over de campagne, en over hoe het daarna verder moest. „Ik besefte dat we de hoop niet mochten laten doven. We hadden nieuwe energie nodig na het vreselijke verlies van het referendum”, zegt hij. Hij heeft nauw contact met de inheemse leiders die het voortouw hebben genomen voor het verdrag in Victoria. „Ook zij zijn niet gestopt, ze bleven geloven dat hun harde werk vruchten zou afwerpen.”
Dat beaamt Murray, al stelt ze dat het een ingewikkeld proces is geweest. „Net als bij elke bevolkingsgroep bestaan er verschillende opvattingen onder First Peoples”, schrijft ze. „We hebben het bereikt omdat we hebben gesproken met vertegenwoordigers van stammen in heel de deelstaat.”
De lokale conservatieve oppositiepartij is fel tegen het verdrag, en heeft beloofd het meteen af te schaffen als zij aan de macht komen na de volgende verkiezingen. Zij vrezen dat het verdrag leidt tot claims voor herstelbetalingen, wat de deelstaat mogelijk miljoenen kan kosten.
Volgens Mayo is het bangmakerij. „De oppositiepartij, zowel in Victoria als op nationaal niveau, schuift steeds verder op naar rechts. Ze voeren een ideologische cultuuroorlog”, zegt hij. Hij vreest juist dat zij alle investeringen weggooien als het verdrag in de toekomst ongedaan maken. „Dat is je reinste verspilling, want wij zullen nooit stoppen met het strijden voor onze rechten en erkenning.”
Toch blijven inheemse leiders zoals Mayo optimistisch. „Ik heb er alle vertrouwen in dat dit verdrag zal slagen”, zegt hij. Hij put hoop uit het feit dat ook in andere delen van het land gewerkt wordt aan verzoening. Zo is in de deelstaat Zuid-Australië een commissie aangesteld die een Aboriginal stem vertegenwoordigt en advies geeft aan de lokale regering. „Helaas gaat vooruitgang langzaam, maar het succes van dit verdrag bewijst dat het kan.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC