Iran kampt met de ergste droogte in vijftig jaar. De watertekorten voeden de onvrede onder de Iraanse bevolking. Maar een nieuwe volksopstand dient zich nog niet aan.
schrijft vanuit Istanbul over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden.
Dat de Iraanse bevolking het water aan de lippen staat, zoals het cliché wil, is zowel waar als volstrekt niet waar. Het land zucht onder een nijpend watertekort, waardoor het kraanwater in grote steden als Teheran een deel van de dag wordt afgesloten. Hier is de sociale onvrede nog groter geworden. Met name de arme bevolking wordt getroffen door de gevolgen van de droogte. Het regime vreest nieuwe protesten.
‘Veel mensen geven de regering de schuld’, zegt Shirin, een 38-jarige inwoner van Teheran, via WhatsApp. ‘We zien dat andere landen met dezelfde problemen wél met oplossingen komen. De watercrisis is voornamelijk het resultaat van decennia van wanbeheer.’
Shirin ziet hoe het watertekort de sociale ongelijkheid in Iran verscherpt. Bewoners van het armere zuiden van de hoofdstad worden zwaarder getroffen dan de meer welgestelden in de noordelijke wijken, zoals die waar Shirin woont. ‘In flats als de onze zijn watertanks en -pompen geïnstalleerd, maar in Zuid-Teheran kan men zich dat niet veroorloven.’
De verbluffende oplossing waarmee president Masoud Pezeshkian op de proppen kwam: de evacuatie van alle tien miljoen inwoners van Teheran. De hoofdstad zou op termijn in zijn geheel moeten verhuizen naar de kustregio Makran in het zuidoosten van Iran.
Een ‘abrupt en slecht doordacht plan’, volgens Roya Khoshnevis, die terugkeerde naar Teheran na een periode als sociaal wetenschapper aan de Universiteit van Amsterdam. Toch voorziet zij dat een deel van de inwoners uit zichzelf wel zal vertrekken: degenen met geld. ‘Uiteindelijk blijven de kwetsbaarste groepen achter: alleenstaande vrouwen, gepensioneerden, etnische minderheden.’
Zo symboliseert de waterschaarste ‘de crisis in het bestuurlijk vermogen van het regime’, zegt de Iraans-Nederlandse historicus Peyman Jafari, verbonden aan de Universiteit William & Mary in de Amerikaanse staat Virginia. Ook de legitimiteit van het islamitisch bewind wordt daarmee verder ondergraven. ‘De crisis komt heel hard aan.’
En die legitimiteit was toch al geringer dan ooit, blijkt uit cijfers van de organisatie Gamaan, een in Nederland gevestigde groep van Iraanse onderzoekers die online opinieonderzoek doen. De steun voor ‘de principes van de Islamitische Revolutie en de Opperste Leider’ (ayatollah Ali Khamenei) is afgenomen van 18 procent in 2022 tot 11 procent vorig jaar.
Toch is de onvrede – kleine protesten daargelaten – niet heel zichtbaar, laat staan dat een er volksopstand lijkt aan te komen. Deels heeft dat te maken met de angst voor repressie. Het onderdrukken van de beweging Vrouwen, Leven, Vrijheid in het najaar van 2022 kostte ruim 550 mensen het leven. Sociaaleconomische protesten drie jaar daarvoor resulteerden in de dood van driemaal zoveel betogers.
Een tweede verklaring is de twaalfdaagse oorlog in juni dit jaar tussen Israël en Iran. ‘Die had een verlammend effect’, zegt Jafari. ‘Iraniërs zijn boos, maar ze zijn ook bang voor oorlog, voor een implosie.’
Wat zich volgens hem heeft gewroken, is dat Israël de Iraniërs opriep in verzet te komen en tegelijkertijd schrik aanjoeg met bombardementen. ‘Israël viel bijvoorbeeld de Evin-gevangenis aan, waar politieke gevangenen zitten. Ze dachten: we pakken het symbool van de repressie aan, dat zal de bevolking mobiliseren. Maar het leidde juist tot woede, want er stierven ook gevangenen. Mensen dachten: we worden én gevangengezet én aangevallen.’
Een deel van de bevolking vond het aanvankelijk wel mooi dat het gehate regime klappen kreeg, maar later kwamen de zorgen om de veiligheid. ‘Iraniërs zijn nationalistisch. Het gevoel van: het is niet ons regime, maar wel óns land.’
Onduidelijk is in hoeverre de kledingvoorschriften voor vrouwen – die drie jaar geleden tot massale protesten leidden – de sociale onvrede voeden. De hoofddoekplicht wordt nauwelijks nog afgedwongen.
‘Als je nu naar Teheran komt, geloof je je ogen niet’, zegt Shirin. ‘In de rijkere wijken is het vrijwel onmogelijk om vrouwen te vinden met een vorm van hoofdbedekking. Voorheen had je altijd wel een hoofddoek in je tas, voor het geval dat. Zelfs dat doen we niet meer.’
Uiteraard verschilt de situatie per stad en per wijk, zegt Shirin. Op sommige plekken leven meer conservatieve vrouwen, maar overal is de verandering zichtbaar. ‘De barista’s kleden zich als serveersters in Europa. Soms kan ik amper geloven dat ik in Iran koffie zit te drinken.’
Van sharia noch jihad moet gen Z iets hebben. De 11 procent steun voor de principes van de Islamitische Revolutie uit het Gamaan-onderzoek is een gemiddelde voor alle leeftijden; onder jongeren is het nog lager.
Is er nog toekomst voor de Islamitische Republiek? Voorspellingen over de val van het ayatollahbewind kwamen tot op heden nooit uit. De meeste Iraniërs zijn nu eenmaal vooral bezig de eindjes aan elkaar te knopen.
‘Het Iran van sociale media – brunchparty’s, dakconcerten, modeshows – is slechts een fragment van de werkelijkheid’, aldus een impressie van de anonieme ‘Teheran Insider’ op de website Iran International.
Op bezoek bij een familie in de stad Arak valt op hoe apathisch de mensen zijn. ‘Vermoeide gezichten. Gesprekken over de stille sleur van het overleven. Nog verbazender was de gedepolitiseerde sfeer. Mensen hadden geen energie meer voor discussies.’
‘Ik kan natuurlijk niet in een glazen bol kijken’, zegt Jafari. ‘Het kan best dat de diffuse protesten samenklonteren tot massaal protest. Daar is het regime ook enorm bang voor. Collega’s van mij in Iran zijn onlangs gearresteerd; intellectuelen die schrijven over armoede en de ecologische crisis. Zij worden uit voorzorg aangepakt. Maar het is de vraag of het snel tot massale protesten à la Vrouwen, Leven, Vrijheid gaat komen.’
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant