Op 11 december verstrijkt het ultimatum van president Trump. Hij stelt ‘anti-woke’ eisen aan alle instellingen van het instituut. Wie is directeur Lonnie Bunch (73) en hoelang kan hij nog weerstand bieden aan de intimidatie van Trump?
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over Noord-Amerika, het Caribisch gebied en Suriname.
In het beste geval, heeft museumbaas Lonnie Bunch (73) al vaak gezegd, is zijn werk net zoiets als een barbecue in de achtertuin. ‘Je blijft mensen binnenhalen - oom Joe zegt iets, tante Mary zegt iets anders. Tegen de tijd dat ze zijn uitgepraat, is de conversatie beland op een plek die niemand vooraf voor mogelijk had gehouden.’
De zorgeloosheid van een barbecue is momenteel ver te zoeken in de bestuurskamers van het Smithsonian Institution. Kort na zijn herverkiezing richtte Donald Trump de pijlen van zijn culturele oorlogvoering op het grootste museum-imperium in de Verenigde Staten en ter wereld, bestaand uit 21 nationale musea, 21 bibliotheken, tal van onderwijs- en onderzoeksinstituten en een dierentuin.
Allemaal onder leiding van Bunch, een man met een ingetogen maar onuitwisbaar glimlachje op zijn gezicht, die nog nooit zonder stropdas is gesignaleerd – zoals het een Amerikaans overheidsdienaar betaamt.
Met het in maart afgekondigde decreet in de hand waarmee hij ‘de waarheid en het gezonde verstand in de Amerikaanse geschiedenis wil herstellen’, bestempelde Trump het Smithsonian als ‘losgeslagen’ omdat de musea ‘in de ban zijn geraakt van een door ras bepaalde ideologie’ en vooral vertellen ‘hoe verschrikkelijk ons land is en hoe slecht de slavernij’.
Hij stelde Bunch een ultimatum dat deze week afloopt. In het kader van een ‘beoordeling’ wil de regering de acht meest beeldbepalende Smithsonian-musea, waaronder de Nationale Musea voor Geschiedenis en Kunst, de Nationale Portrettengalerij en het museum voor Afro-Amerikaanse Geschiedenis en Cultuur, langs de meetlat van de Maga-ideologie leggen.
Daarvoor moet Bunch het digitale equivalent van karrevrachten informatie aanleveren: inventarissen van collecties, de teksten op informatiebordjes, de programmering voor de komende drie jaar en gegevens over donateurs.
Op grond daarvan zal het Witte Huis binnenkort ‘constructieve aanbevelingen’ doen over de koers van de musea. Een voorproefje daarvan kreeg het instituut in september in het persbericht getiteld ‘Waarom President Trump gelijk heeft over het Smithsonian’, een opsomming van 14 ‘foute’ kunstwerken, waaronder een schilderij van Rigoberto A. González dat een illegale grensoversteek zou verheerlijken, verschillende voorbeelden van ‘propaganda’ voor de lhbti-gemeenschap en de Black Lives Matter-beweging. Maar ook een vrijheidsbeeld ‘dat een tomaat in haar rechterhand vasthoudt in plaats van een toorts’ kon de toets der kritiek niet doorstaan.
Of Bunch alle gevraagde informatie heeft aangeleverd weet niemand. Maar mocht hij het niet doen, dan leert de recente ervaring van dwarse universiteitsbestuurders dat er straks misschien een gat gaapt in zijn jaarlijkse begroting van 1 miljard dollar, want daarvan is ruim 60 procent afkomstig van de federale overheid. Of dat Bunch in de houdgreep wordt genomen door de Trumpgezinde leden van de ‘raad van regenten’, waar ook vicepresident J.D. Vance in zit. Of beide.
Nee, Lonnie Bunch is niet te benijden. Toen hij in 2019 als eerste zwarte Amerikaan de positie van hoogste Smithsonian-baas aanvaardde, leek dat nog een pastelkleurige aftermovie van zijn indrukwekkende loopbaan. De kroon op Bunch’ carrière was drie jaar eerder de opening van het Nationaal Museum voor Afro-Amerikaanse Geschiedenis en Cultuur geweest.
Dat museum bestond niet op het moment dat Bunch er in 2005 directeur van was geworden: er was geen collectie, geen gebouw, en geen geld. Bunch had één werknemer. Wel was er een lange geschiedenis van conservatieve argwaan over een openbaar en publiek toegankelijke plek die de aandacht specifiek vestigde op dit in hun ogen ‘verdeeldheid zaaiende’ element in de Amerikaanse geschiedenis.
Maar ruim een decennium lobbyen, politiek balanceren, uitleggen, enthousiasmeren en verzamelen later – Bunch schrijft er gepassioneerd over in zijn memoires A Fool’s Errand – had het museum een plek veroverd in het hart van de Amerika. Letterlijk, want het Afro-Amerikaanse museum is gevestigd aan de National Mall, het museumpark tussen het Witte Huis en het Capitool in Washington DC. Daarmee heeft Bunch in de ogen van zijn goede vriend en Harvard-historicus Henry Louis Gates jr. ‘het onmogelijke gepresteerd’.
En precies dat moet Bunch nu opnieuw doen, vanwege Trump. Aan hem de taak om ‘zijn’ musea – en de diversiteit, meerstemmigheid en ambiguïteit in de museumwereld in het algemeen – te beschermen tegen een president die de klok wil terugdraaien naar de tijd dat Amerikaanse geschiedenis werd geschreven door de witte mannen die zichzelf als de maat der dingen zagen. In de musea die Trump voor ogen heeft, wandelen de gedachten van oom Joe en tante Mary (van de barbecue in de achtertuin) juist niet naar onontgonnen terrein, maar lopen bezoekers de deur uit met een rimpelloos narratief over hun geweldige land en dito president.
Lonnie Bunch is niet alleen de eerste zwarte baas van het Smithsonian, maar ook de eerste historicus: al zijn voorgangers kwamen uit de natuurwetenschappelijke hoek. Bunchs ouders hadden overigens liever gezien dat hun zoon advocaat werd. Ze waren allebei basisschoolleraar en hadden het financieel niet breed. Hun zoon gunden ze een comfortabeler leven.
Het gezin met vier kinderen woonde in Belville in de staat New Jersey. Lonnie en zijn broers en zus waren op straat en op school de enige zwarte kinderen. In de Amerikaanse podcast Reflection on Interpretation, over erfgoed, vertelt Buch hoe hij zich als tiener begon te realiseren dat alle ‘Amerikaanse helden’ die hij op school voorgeschoteld kreeg wit waren. Hij vroeg zich af hoe dat kwam en of de geschiedenis van mensen zoals hij überhaupt door iemand was opgeschreven.
Hij was opgelucht toen hij in een rommelkist van zijn opa, een dagloner in de landbouw die zichzelf in de avonduren had laten omscholen tot tandarts, het boek Scotts Official History of the American Negro in the World War van Emmett Jay Scott ontdekte, over zwarte soldaten in de Eerste Wereldoorlog. Het boek zette Bunch op het spoor dat hij altijd zou blijven volgen. Hij promoveerde op de, veelal in slavernij geboren, 19de-eeuwse pioniers van de Afro-Amerikaanse burgerrechtenactivisten als Frederick Douglass en Sojourner Truth.
Activisme en sociale rechtvaardigheid zijn belangrijke drijfveren voor Bunch. Als secretaris, want zo heet de leidinggevende functie bij het Smithsonian officieel, speelde hij de afgelopen jaren een voortrekkersrol in de wereldwijde restitutiebeweging nadat hij 29 bronzen beelden, de zogeheten ‘Benin Bronzes’, had teruggegeven aan Nigeria.
Maar activisme is hoogstens de helft van de verklaring voor Bunchs succes. Daarnaast bezit hij een groot talent voor diplomatie en veel geduld. ‘Lonnie heeft een kalmerende invloed op vrijwel iedereen’, zegt historicus Samuel J. Redman van de Universiteit van Massachusetts, gespecialiseerd in de geschiedenis van Amerikaanse musea. Hij heeft veel onderzoek gedaan naar het Smithsonian, Bunch kent hij uit de verte. Volgens Redman verstaat Bunch als geen ander de kunst om ‘brede acceptatie te winnen voor controversiële onderwerpen of ideeën’.
Overigens vreest Redman dat door toedoen van Trump vooral internationaal het onjuiste idee is ontstaan dat tentoonstellingen in de Smithsonian-musea vaak taboedoorbrekend zijn. In werkelijkheid zijn de collecties van het Smithsonian over het algemeen verre van ‘edgy’. Het merendeel van de stukken op ‘de zolder van de natie’, zoals de gratis te bezoeken musea liefkozend worden genoemd, past binnen de mainstream patriottistische bandbreedte: van het bureau waaraan Thomas Jefferson in 1776 de Onafhankelijkheidsverklaring schreef tot jurken van voormalige First Lady’s of de oorspronkelijke handpop van Kermit de Kikker uit Sesamstraat.
In een interview met The New Yorker zei Bunch vorig jaar dat hij als promovendus om die reden neerkeek op het instituut als werkgever, toen een kennis hem aanraadde om er te solliciteren vanwege het goede salaris. ‘Het Smithsonian? Dat is waar je dates mee naartoe neemt omdat het gratis is. Wie wil dáár nou werken?’ Maar hij ging toch op gesprek, met zijn naar eigen zeggen ‘enorme afro’ en hield er tot zijn verrassing een inderdaad goedbetaalde bij het Museum voor Lucht- en Ruimtevaart aan over.
Daar raakte Bunch verslingerd aan het publiek toegankelijk maken van geschiedenis voor zo veel mogelijk mensen met zo veel mogelijk verschillende achtergronden. Het zoeken naar verbinding en eenheid in de Amerikaanse verscheidenheid werd zijn adagium.
Hoewel hij geregistreerd staat als Democratisch kiezer, is Bunch in zijn huidige functie van opperbaas altijd op zijn hoede geweest voor partijdigheid. In het The New Yorker-interview benadrukte hij het belang van het ‘te allen tijde behouden van wetenschappelijke integriteit’ én ‘samenwerking met politici aan beide kanten van het gangpad’. Alleen op die manier heeft het Smithsonian ‘de politieke waan van de dag altijd kunnen ontstijgen’, zei Bunch vorig jaar, vier maanden voor Trumps herverkiezing. Bunch kraakt met die uitspraak in feite de code van zijn eigen succes. Hij zegt erbij dat hij niet inziet ‘waarom dit in de toekomst anders zou zijn’.
Maar deze toekomst leek Bunch toch niet te hebben voorzien. In de spaarzame publieke uitingen van de afgelopen maanden schippert Bunch tussen principes en paaien. Enerzijds benadrukte hij in brieven naar het Witte Huis en openbare toespraken steeds de inhoudelijke onafhankelijkheid van de Smithsonianmuseum. In de videotoespraak die Bunch onlangs hield voor de Nederlandse Vereniging voor Musea, klonk hij ronduit strijdvaardig. Vakgenoten moesten niet zwichten voor de ‘toenemende druk om de ruwe kanten van de geschiedenis glad te strijken’.
Tegelijkertijd probeert Bunch – in elk geval op papier – zo welwillend mogelijk tegemoet te komen aan de wensen uit het Witte Huis. Zo schafte het Smithsonian dit voorjaar in overeenstemming met Trumps decreet per direct het inclusie- en diversiteitsbeleid af en gaf Bunch geen commentaar toen de gevierde kunstenares Amy Sherald haar overzichtstentoonstelling terugtrok toen de museumtop vanwege het politieke klimaat bleek te twijfelen over het tentoonstellen van haar trans-versie van het vrijheidsbeeld.
Over inhoudelijke koerscorrecties in overeenstemming met de politieke windrichting communiceert Bunch niet. Maar er is anekdotisch bewijs dat ze wel plaatsvinden. Zo verdwenen in het Museum voor Nationale Geschiedenis de informatiebordjes over de pogingen om Trump af te zetten, om een paar weken later in aangepaste vorm terug te keren. Het bordje bevindt zich niet langer op ooghoogte, maar vlak bij de grond. Bovendien ontbreekt de notie dat Trump zijn aanhangers zou hebben opgestookt tot de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021.
De twee mensen uit de Nederlandse museumwereld aan wie de Volkskrant de vraag voorlegde, zeiden vanwege de precaire situatie niet te willen speculeren over wat Bunch nu het best kan doen. Een van hen zei er zeker van te zijn ‘dat Bunch zal doen wat het meest in het belang van het Smithsonian is’. Maar wat is eigenlijk in het belang van het Smithsonian? Volgens Redman kun je daar onder deze omstandigheden over twisten. ‘Hoeveel integriteit en geloofwaardigheid kan Bunch inleveren om het voortbestaan van het Smithsonian veilig te stellen? En waar begint het hellende vlak?’
Toch heeft Redman een sprankje hoop, al geeft hij toe dat het speculatie is. Sinds Trump en Bunch in september samen hebben geluncht, heeft de president geen boze tweets meer aan het Smithsonian gewijd. Zou het een teken zijn dat de kalmerende invloed van Lonnie Bunch nog altijd werkt?
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant