Wikipedia wordt van alle kanten aangevallen – door miljardairs die informatie willen verdraaien en door chatbots die de site leegroven. In deze roerige tijden zwaait directeur Sandra Rientjes van de Nederlandse tak binnenkort af: ‘Neutraliteit wordt nu gezien als een vorm van verzet.’
is verslaggever van de Volkskrant.
Toegegeven: haar blik is gekleurd. Maar Wikipedia is toch wel een van de laatste leuke plekken op internet, zegt Sandra Rientjes. ‘Of op z’n minst een van de laatste plekken waar de oude idealen van het internet nog terug te vinden zijn’, aldus de afzwaaiend directeur van Wikimedia Nederland, een tak van de Amerikaanse stichting achter Wikipedia.
Het wereldwijde web zou mensen met elkaar verbinden, ze van kennis voorzien en emanciperen. ‘Maar door algoritmen komen mensen op internet nu vooral in hun eigen informatiebubbel terecht.’ De missie van de online-encyclopedie staat daar haaks op – en klinkt als het begin van een sprookje: ‘Stel je een wereld voor waarin eenieder vrijelijk kan delen in het geheel van alle kennis.’
In de echte wereld, vol eigen waarheden en ‘alternatieve feiten’, is streven naar gedeelde kennis nog niet zo gemakkelijk. Eerder dit jaar stuurde de door president Donald Trump aangestelde hoofdaanklager van de Verenigde Staten een brief naar de Amerikaanse moederstichting van de encyclopedie, waarin hij dreigde hun non-profitstatus af te nemen wegens het ‘verspreiden van propaganda’. Elon Musk lanceerde afgelopen maand zijn eigen tegenhanger, Grokipedia, omdat Wikipedia ‘extreemlinks’ en ‘woke’ zou zijn.
Ondertussen wordt de databank achter Wikipedia massaal ‘geschraapt’ door AI. Ongeveer een derde van de paginabezoeken komt inmiddels van chatbots. Die bezoeken stuwen het dataverkeer op, omdat bots pagina’s opvragen waar mensen nauwelijks komen en die dus speciaal daarvoor ‘verscheept’ worden naar een datacentrum in de buurt – en dat kost geld.
De angst is dat de inkomsten juist gaan afnemen door AI. Want als mensen Wikipediakennis straks via bots krijgen, gaan ze dan nog wel aan de encyclopedie doneren? En: zijn er dan nog wel menselijke bezoekers die de pagina’s bewerken – het model waar de encyclopedie op drijft?
Na dertien jaar als directeur geeft Rientjes het stokje door, vertelt ze in haar zonverlichte kantoor aan de Mariaplaats in Utrecht, waar ze met de vijf andere betaalde krachten van Wikimedia Nederland werkt. Zij zijn er alleen om vrijwilligers te ondersteunen en kennisinstellingen te helpen hun archieven beschikbaar te stellen, benadrukt Rientjes: Wikipediapagina’s worden door vrijwilligers getikt.
Het voelt dubbel om nu weg te gaan, zegt ze: te midden van deze perfecte storm is de missie van Wikipedia des te belangrijker. ‘En ik raak er steeds meer van overtuigd dat de manier waarop wij werken ook de enige manier is om dat doel, van wereldwijd gedeelde kennis, te bereiken.’
Waarom kan dat niet op een andere manier, zoals bij een krant?
‘Omdat je dan al heel gauw in discussies verzandt over: wie bepaalt hier wat er klopt? En specialisten op een thema drukken dan zwaarder hun stempel op de informatie. Op korte termijn lijkt dat goed, want er worden minder fouten gemaakt. De kans dat iemand expres onzin verspreidt, is ook kleiner. Maar die specialisten zijn kwetsbaar. Doordat Wikipedia het product is van die enorme wereldwijde gemeenschap, zijn we flexibel. Je kunt moeilijk één instelling aanwijzen en daar druk op uitoefenen om publicaties aan te passen.’
Ze veert op: ‘Een anekdote! Een aantal jaar geleden werd een vrijwilliger voor de Franstalige Wikipedia ontboden voor een verhoor door de Franse inlichtingendienst. Die wilde dat hij een artikel over een militair radiostation offline zou halen – een bevoegdheid die hij als actieve vrijwilliger en moderator had. Onzin, vond hij, want het was allemaal gebaseerd op krantenartikelen en andere openbare bronnen. Maar op aandringen van de inlichtingendienst deed hij het toch.
‘Bij thuiskomst stuurde hij een mail naar alle Franstalige moderatoren en zette iemand in Zwitserland het artikel terug. Vervolgens lekte dit verhaal natuurlijk vreselijk uit binnen de Wikipedia-gemeenschap, dus werd het artikel in tig landen vertaald en was het een week lang het meest gelezen stuk op de Franstalige Wikipedia.’
Jullie wordt verweten dat progressieve vrijwilligers de boventoon voeren. Klopt het dat Wikipedia een linkse inslag heeft?
‘Daar zijn diverse onderzoeken naar gedaan, vooral op de Engelstalige Wikipedia. Meestal is de conclusie: een beetje links van het midden.
‘Zelf hebben we drie jaar geleden een enquête verspreid onder actieve bewerkers van de Nederlandstalige Wikipedia, waarin we ze onder meer vroegen: waar plaats jij jezelf op het politieke spectrum? Daar kwam een heel mooie normaalverdeling uit – van extreemlinks tot extreemrechts. Alleen zat de piek ook daar net iets links van het midden.’
Is het belangrijk voor jullie om het idee van iemand als Musk, dat jullie extreemlinks zijn, te weerleggen?
‘Het probleem met personen als Musk is niet zozeer dat het niet klopt wat er op Wikipedia staat, maar dat zij de dingen die erop staan niet leuk vinden. We zijn verzeild geraakt in een cultuuroorlog. En daarin wordt neutraliteit gezien als een vorm van verzet.’
Dan die andere bedreiging: AI die jullie informatie uitserveert. Zien jullie het aantal menselijke bezoeken in Nederland al teruglopen?
‘Enigszins – het is gelukkig nog niet dramatisch.’
Is die daling al terug te zien in het aantal donaties?
‘De donatiecijfers van dit jaar heb ik nog niet binnen. Maar waar AI de donaties mogelijk vermindert, zagen we vorig jaar dat oprispingen van Musk tegen Wikipedia juist tot donaties leiden. Mensen ergeren zich aan die aanvallen.’
De Amerikaanse moederstichting wil nu contracten afsluiten met grote afnemers, zoals techbedrijven met chatbots. Zij krijgen dan snellere toegang. Goed idee?
‘Ja, vind ik wel. Het is natuurlijk in strijd met het idee dat alles op Wikipedia gratis beschikbaar is en levert daardoor weerstand op bij sommige vrijwilligers. Maar het is ook gek dat onze vrijwilligers nu bijdragen aan de winsten van die bedrijven. De opbrengst van die kennis kan beter in onze servers worden gestoken.’
De vraag hoe Wikipedia zich moet verhouden tot AI leeft ook binnen de gemeenschap van vrijwilligers, bleek tijdens een conferentie die Wikimedia Nederland in november organiseerde. In een sessie over AI stemde 70 procent van de aanwezigen op ‘eens’ met de stelling dat een chatbot de conceptversie van een artikel mag schrijven zolang er een menselijke eindredacteur is.
Bent u het daarmee eens?
‘Dat kan heel goed. Zolang je er als mens maar garant voor staat dat het artikel klopt en daar bronnen bij levert.
‘Een aantal Wikipedianen heeft laten zien hoe ze dat nu al doen. Bijvoorbeeld door zelf bronnen te verzamelen, een klad te schrijven en aan AI te vragen: maak hier een leesbare tekst van voor iedereen met drie jaar voortgezet onderwijs. Het is een hulpmiddel, net zoals je een grammaticatool kunt gebruiken.’
Maar u ziet toch ook wel het risico? Als door AI gegenereerde onzin op Wikipedia terechtkomt, wordt die vervolgens weer door andere chatbots opgerakeld van jullie pagina’s.
‘Ja, en dat is natuurlijk waar onze angst zit: dat mensen straks dingen op Wikipedia plaatsen omdat ze klakkeloos aannemen dat de chatbot gelijk heeft.’
Zien jullie veel AI-achtige teksten binnenkomen?
‘Ja, de vrijwilligers die zich bezighouden met het beoordelen van nieuwe artikelen geven aan dat het er duidelijk meer worden. Maar het is nog niet onbeheersbaar, geloof ik.’
Schrijver en filosoof Maxim Februari drukte jullie als spreker op de conferentie op het hart om vooral betrouwbaarder te worden. AI is sneller dan jullie zijn, zei hij, dus moeten jullie je op een andere manier onderscheiden.
‘Die snelheid is nooit ons belangrijkste doel geweest – eerder een sport voor fanatieke vrijwilligers. De missie is neutraal, betrouwbaar en zo toegankelijk mogelijk te zijn.’
‘Maar hij maakte een goed punt: sommige pagina’s zijn verouderd en kloppen daardoor niet meer. Als we ons willen profileren als betrouwbaar – als de laatste plek op internet waar kennis nog door mensen wordt verzameld zonder dat die tendentieus gekleurd is door een algoritme – dan moeten we daarin investeren.’
Hoe moet dat?
‘Meer mensen motiveren om mee te doen. Wikipedia wordt gezien als een publiek goed – het staat ten dienste van de hele samenleving. Dus stel ik voor om met z’n allen te kijken: hoe zorgen we ervoor dat het goed blijft en beter wordt? Nu krijg ik geregeld van mensen te horen: ‘Ik zag laatst een fout op Wikipedia.’ Maar verbeteren doen mensen meestal niet.
‘Wat mij betreft – en dat is een beetje omstreden – mogen mensen ook gewoon in kantooruren op Wikipedia schrijven. Niet over hun eigen bedrijf natuurlijk. Maar stel: je werkt voor een chemische fabriek. Dan weet je waarschijnlijk een heleboel over chemische technologie. Ik zou het niet raar vinden als jouw werkgever je in het kader van corporate social responsibility (maatschappelijk verantwoord ondernemen, red.) toestaat om elke week twee à drie uur te besteden aan het verbeteren van Wikipedia.’
Laat u de Wikipedianen met een gerust hart achter?
‘Dit is een rare tijd om weg te gaan – ik zou natuurlijk liever hebben dat alles pais en vree was. Maar gelukkig heeft de gemeenschap een flinke dosis weerbaarheid en veerkracht.’
Hoe werkt Wikipedia?
Alle bezoekers van de website kunnen Wikipediapagina’s bewerken en aanmaken. Anonieme aanpassingen komen in een lijst te staan die actieve vrijwilligers controleren, en zo nodig weghalen, bijvoorbeeld als het een mening of een grap is.
Wie een account heeft, kan ook semi-beveiligde artikelen bewerken. Die zijn beveiligd omdat er, in Wikipediataal, ‘bewerkingsoorlogen’ werden uitgevochten of steeds ‘vandalisme’ was. Vooral scholieren lieten bijvoorbeeld geregeld onzin achter op de inmiddels al jaren beveiligde pagina over Anne Frank.
Artikelen verwijderen, veelplegers van vandalisme blokkeren en zwaarbeveiligde pagina’s bewerken, mogen alleen moderatoren. Die titel krijgen sommige vrijwilligers na een onlineverkiezing, waarbij iedereen met een account mag stemmen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant