Kabinetsformatie In het debat over de formatie probeerde D66-leider Rob Jetten tegen de andere partijleiders zo toeschietelijk mogelijk te doen. Voor het mogelijk aanstaande minderheidskabinet geldt: elke zetel telt.
Henri Bontenbal (CDA) en Rob Jetten (D66) tijdens een debat in de Tweede Kamer over het eindverslag van informateur Buma.
Het is een moetje. Rob Jetten van D66, CDA-leider Henri Bontenbal en Sybrand Buma, bijna oud-informateur, draaien er woensdagmiddag in de Tweede Kamer nauwelijks omheen: dat D66 en het CDA gaan onderhandelen met alleen de VVD erbij, mogelijk over een minderheidskabinet, doen ze alleen omdat niets anders lukte. Buma had alle partijen bij zich laten komen, hij had de vijf grootste ook nog bij elkaar aan tafel gezet. „Ik kan de dieren naar de waterbak brengen”, zegt hij vanuit het kabinetsvak in de grote debatzaal. „Ik kan hen niet dwingen om te drinken.”
De nieuwe informateur van D66, bestuursvoorzitter van de Universiteit Maastricht Rianne Letschert, zal vast en zeker met aandacht hebben geluisterd naar élk woord van de partijleiders in het debat: ze zal vanaf het begin op zoek moeten gaan naar steun bij andere partijen voor alles wat er aan tafel wordt bedacht. Om voor die plannen een meerderheid bij elkaar te krijgen in de Tweede en de Eerste Kamer. Voor haar werk als informateur krijgt ze tot eind januari de tijd, de bedoeling is dat er dan een nieuw kabinet is.
In het debat is duidelijk: van de PVV hoeven de drie partijen die nu gaan formeren niets te verwachten. Volgens Geert Wilders zijn ze uit op de „afbraak van Nederland” door bezuinigingen in de zorg en de sociale zekerheid, en willen ze juist wél miljarden uitgeven aan „ontwikkelingshulp, Oekraïne, defensie en noem maar op”. Jimmy Dijk van de SP denkt dat „met de VVD erbij” de markt alleen nog maar vrijer zal worden gelaten waardoor er „super neoliberaal beleid” aan zit te komen. „De VVD”, zegt hij, „zal gaan afbreken.” Ook voor Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren komt het door de VVD „met Yesilgöz als leider” dat er niet op steun van haar partij kan worden gerekend.
Voor D66 en het CDA is de PvdD-leider veel vriendelijker en Henri Bontenbal neemt haar complimentjes glimlachend in ontvangst. Voor de VVD neemt hij het in het debat maar een klein beetje op. De VVD, krijgt hij van andere partijleiders te horen, had Rutte IV laten vallen over asiel en migratie, en was daarna in een ruzie-coalitie gestapt met de PVV die nauwelijks iets voor elkaar kreeg. Maar volgens Bontenbal „verdient iedereen een tweede kans en dat geldt ook voor partijen”. „Iedereen moet de kans krijgen”, zegt hij ook, „om te laten zien dat-ie te vertrouwen is. Dat vraagt om goede gesprekken.” En: „Wat was het alternatief?”
Rob Jetten (D66) en Mirjam Bikker (ChristenUnie) tijdens het debat in de Tweede Kamer.
Rob Jetten zegt in het debat dat hij en Bontenbal er niet voor hebben gekozen om alleen met GroenLinks-PvdA verder te praten, omdat die partij „niet openstaat” voor een minderheidskabinet. Alsof nu al zeker is dat er met de VVD een minderheidskabinet komt, wat volgens Sybrand Buma nog níet zeker is. Jesse Klaver reageert geïrriteerd. Zijn partij, zegt hij tegen Jetten, had ook wel „met zijn drieën willen praten en daarna kijken of we een ander kabinet zouden kunnen vormen of naar meerderheden konden toewerken”. „Maar u”, zegt hij tegen Jetten, „heeft een andere keuze gemaakt. Schuif dat niet op mijn fractie.”
Jetten loopt alles nog eens na: wélk meerderheidskabinet had dan nog gekund? Níet met de VVD erbij omdat die GroenLinks-PvdA uitsluit. JA21 wilde niet zonder de VVD, de ChristenUnie was „niet enthousiast” over een kabinet van D66, CDA, GroenLinks-PvdA, JA21 en CU. Verder praten met de VVD, zegt Jetten en hij klinkt ook niet erg enthousiast, was voor D66 en het CDA het enige wat overbleef.
GroenLinks-PvdA steunt aan het eind van het debat niet eens de motie waarin D66, CDA en VVD de volgende informateur voordragen, wat weinig goeds belooft voor mogelijke steun van die partij voor plannen van zo’n minderheidscoalitie. JA21-leider Joost Eerdmans ziet het nog wel zitten: tegen journalisten zegt hij al twee dagen dat de tijd van JA21 aan de onderhandelingstafel vast nog komt. Ook 50Plus-leider Jan Struijs, die een coalitie met JA21 erbij aan een meerderheid zou kunnen helpen, heeft zin in het vervolg van de kabinetsformatie: „Wij gaan heel constructief de toekomst in.” Al zegt hij erbij wat in elk geval een voorwaarde is voor zijn steun: „Een hersteloperatie voor de pensioenen.”
In de grote zaal is te zien hoe de Tweede Kamerleden van D66 en het CDA de afgelopen weken al naar elkaar toe zijn gegroeid: er wordt druk gepraat, veel gelachen. Het debat van woensdag laat ook zien om wie het nu even niet meer draait: Geert Wilders. Zijn verhaal duurt zes minuten, in de bankjes wordt er doorheen gekletst, niet één fractievoorzitter staat op om hem iets te vragen. De belangstelling van de anderen lijkt ook weg te zijn voor GroenLinks-PvdA. Niemand heeft bij de interruptiemicrofoon een vraag voor Jesse Klaver.
Het is nog niet zo lang geleden dat Rob Jetten van D66 in debatten hetzelfde overkwam. Maar die krijgt nu van bijna élke partij veel vragen, hij staat een uur en een kwartier achter de katheder en probeert overduidelijk tegen zoveel mogelijk collega’s zo toeschietelijk mogelijk te doen: elke zetel telt.
Sybrand Buma, oud-CDA-leider en sinds 2019 burgemeester van Leeuwarden, zit urenlang met zijn armen over elkaar. Hij draait heen en weer op zijn stoel, soms kijkt hij naar het plafond. Hij weet het allemaal al, hij kan er niets meer aan veranderen. Na het debat krijgt hij van Tweede Kamervoorzitter Thom van Campen een grote bos bloemen, hij schudt een paar handen en loopt de zaal uit. Terug naar Friesland.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Begin de dag met de belangrijkste politieke ontwikkelingen uit Den Haag
Source: NRC