Anja Meulenbelt is dit jaar de winnaar van de P.C. Hooftprijs in de categorie ‘beschouwend proza’. De schrijfster zal het zien als een beloning voor haar strijd voor rechtvaardigheid en gelijkwaardigheid.
schrijft voor de Volkskrant over literatuur.
In het jaar dat haar feministische klassieker De schaamte voorbij zijn 50ste verjaardag viert, is plotseling een kroon geplaatst op decennia van strijdbaarheid, nieuwsgierigheid, schrijfdrift en activisme. Dat Anja Meulenbelt, feminist van ‘kwart over het eerste uur’, zoals ze het zelf zegt, de P.C. Hooftprijs 2025 voor essayistiek ontvangt, is verrassend en verfrissend. Maar ook terecht, volgens iedereen die de tijd neemt zich te verdiepen in wat ze allemaal geschreven heeft.
Alleen al uit de ondertitel van haar recentste boek Ik ben niet van gisteren – memoires, maar dan anders spreekt haar radicale onwil zich in hokjes te laten duwen. Vechten voor rechtvaardigheid en gelijkwaardigheid zit haar in het bloed dat zich opvallend genoeg elk jaar lijkt te verversen.
Meulenbelt is 80 (‘Dat is volgens mij oud’) en allerminst van zins te stoppen met schrijven. In dat nieuwste boek schrijft ze over feminisme, het recht op het dragen van een hoofddoek, witte onschuld, privilege, klassenverschil, geweld tegen vrouwen, seksuele diversiteit, kolonialisme en wit privilege, Palestina en de Gaza-oorlog. Een even actueel en breed georiënteerd schrijver en polemist is moeilijk te vinden.
Voor velen is ze voor altijd de auteur van het iconische jarenzeventigboek De schaamte voorbij (1976). Feminisme, alleenstaand moederschap en expliciete seks vanuit vrouwelijk perspectief – er waren nog geen boeken die daarop leken. Het hare viel als water op een droge akker.
Vrouwen die midden in de bevrijding van de tweede feministische golf zaten, kochten en lazen het massaal. Het was baanbrekend en bleef dat. ‘Als ik iemand tegenkom die zegt dat ze mijn boek heeft gelezen, is het altijd dit boek.’ Toch schreef ze meer dan vijftig boeken.
Meulenbelt is van 1945, nog net in de oorlog. Ze studeerde sociaal werk en sociologie en was al heel gauw op alle fronten geëngageerd. Haar eerste publicatie was een brochure van het solidariteitscomité voor de Black Panthers, kort daarop werd het feminisme haar belangrijkste onderwerp.
Ze belandde in de wereld van Dolle Mina, de praatgroepen van MVM, de Femsoc-groepen, weken op het vrouweneiland Femo, de strijd voor de legalisatie van abortus, voor gelijke (arbeids)rechten. Ze was deel van het collectief dat Feministische Uitgeverij Sara oprichtte en was daar betrokken bij baanbrekende boeken als Van binnenuit (1978), Voor onszelf (1979) en Mannen, wat is er met jullie gebeurd?
Ze richtte de Anna Bijns Stichting op (met onder anderen Elly de Waard en Renate Dorrestein), het vrouwentijdschrift Serpentine (met onder anderen Hanneke Groenteman en Aukje Holtrop) en gaf twintig jaar lang les aan vrouwengroepen op de Hogeschool van Amsterdam.
Ze spreekt zelf van een ‘woelig en veelkleurig’ leven als activiste. Sinds 1994 zette ze zich actief in voor de rechten van Palestijnen. Ze schreef er vele boeken over, van Dagen in Gaza (1995) tot Het beroofde land (2000) en Oorlog als er vrede dreigt (2010). Ze richtte de Stichting Kifaia op, voor ‘community based’ gezondsheidszorg in Gaza en bezocht het land meerdere malen per jaar.
Haar lidmaatschap van de SP, waarvoor ze van 2003 tot 2011 in de Eerste Kamer zat, zegde ze op toen de partij niets deed na de grote Israëlische aanval op Gaza in 2014. Vervolgens werd ze, op verzoek van Sylvana Simons, lijstduwer van Bij1. Ze was actief betrokken bij de strijd tegen zwarte piet, Black Lives Matter.
In het publieke debat mengt ze zich tot op heden met publicaties als Het verschil. Zeventien actuele kwesties bekeken vanuit het feminisme (2016), Klassenstrijd in deze tijd (2020) en Nooit meer is nu. Over Israëlisch kolonialisme en Palestijns verzet (2024). Veel van haar publicaties verschenen bij kleine uitgeverijtjes of zelfs in eigen beheer: het lot van een schrijver die geen roem en populariteit nastreeft maar haar tijd nodig heeft om midden in de wereld te blijven staan, naast de mensen met wie ze het gevecht voor gelijke rechten en rechtvaardigheid wil voeren.
Ze kan woedend worden over wie argumenteert op grond van vooroordelen in plaats van te praten met degenen over wie het gaat – bijvoorbeeld in de hoofddoekdiscussie. Lees je in, propageert ze, maar denk niet ‘dat solidariteit zonder contact met de mensen over wie het gaat mogelijk is.’
Dat Meulenbelt ook als het om bijvoorbeeld Palestina gaat vaak als feminist gepositioneerd wordt, kan haar storen (dat ze over Gaza publiceert lijkt haar in die context relevanter), maar ze noemt zelf het feminisme wel de belangrijkste invloed in haar leven.
En dat De schaamte voorbij haar bekendste boek is, is misschien ook niet erg: de bewustwording over vrouwen als onafhankelijke wezens en het belang van seksuele autonomie is, zij het in veranderde context, even actueel als een halve eeuw geleden.
‘Ik leer denken’, schreef ze aan het begin van De schaamte voorbij. ‘Ik zit op de eerste rij op de sociale akademie, luister, stel vragen, schrijf schriftjes vol met een handschrift dat eerst nog stroef is.’ Dat handschrift werd snel soepeler en de inkt is nog altijd niet opgedroogd.
Door de toekenning van de P.C. Hooftprijs komt er wellicht ook meer aandacht voor de rest van haar werk en het open, concrete activisme waar haar teksten van getuigen. Zoals ze schrijft in Ik ben niet van gisteren: ‘De kern van eens, het persoonlijke is politiek, is er nog steeds. Maar mijn vraag is ambitieuzer geworden. Het gaat niet alleen om wat er goed is voor vrouwen (en voor welke vrouwen dan.) De vraag is verschoven naar: in wat voor wereld willen we leven. Geef ik daar niet voldoende antwoord op? Denk mee.’
Anja Meulenbelt (Utrecht, 1945) studeerde aan de UvA andragologie: de opvoeding en vorming van volwassenen.
Over de ene keer dat ze De schaamte voorbij teruglas: ‘Ik las de hoofdstukken over mannen terug en dacht: God, dat eindeloze gezeik met liefde en relaties, trouw en ontrouw.’
Meulenbelt ontvangt de P.C. Hooftprijs (goed voor 60 duizend euro) in de categorie ‘beschouwend proza’. De vorige winnaars waren bioloog Thijs Goldschmidt, filosoof Maxim Februari en essayist Bas Heijne.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant