De bijna uitgestorven dvd leeft voorzichtig weer op, ook onder jongeren. Tot vreugde van verstokte verzamelaar Alex Mazereeuw, want zonder de schijfjes zijn liefhebbers overgeleverd aan wispelturige streamingdiensten. Daar is het aanbod klein en gaat filmgeschiedenis verloren.
is tv-recensent voor de Volkskrant en schrijft over film.
Ik ben een film kwijt. Het is lang niet de enige, maar ik kan me weinig missies heugen die langer duurden dan mijn grote Broadcast News-queeste. Want ja, natúúrlijk ben ik benieuwd naar deze komedieklassieker, die zich afspeelt achter de schermen van een nieuwsprogramma.
Maar op streamingdiensten (ik heb negen abonnementen!) is de film al jaren nergens te bekennen. Bovendien wil ik de film gewoon hebben, om hem elk moment van de dag te kunnen kijken en niet afhankelijk te zijn van wispelturige streamingdiensten. Ik moet en zal de dvd hebben.
Want ja, laat ik mijn ware aard maar onthullen: ik ben een verzamelaar. De dvd is dood, maar niet in mijn huishouden. Ik houd het sterfhuis eigenhandig open, samen met een ander clubje verstokte verzamelaars.
Altijd zijn er bij een verhuizing wel mensen die adviseren om al die dvd’s gewoon maar naar de kringloop te brengen. Want ja, het hebben van dvd’s is een hobby die mensen nog maar zelden vatten. Je hebt toch talloze streamingdiensten? Waarom dan in hemelsnaam geld uitgeven aan fysieke exemplaren?
Soms verzin ik daarom maar een smoesje, bijvoorbeeld door te zeggen dat ik het ‘nodig heb voor werk’. Het bezit van die vele dvd’s als een liefde waar je niet voor uitkomt, bang om te worden aangezien voor ouwe lul, of erger: een man met een hobby.
Want de dvd, die is dood of hooguit nog antiek. Iedereen heeft ze allang weggedaan, omdat we massaal abonnee zijn geworden van streamingdiensten. Daar staat weliswaar een fractie opgeslagen van alles wat er is, maar ach, het is zo lekker makkelijk en toegankelijk.
Begin jaren nul was de dvd-verkoop nog op een hoogtepunt: de dvd van Finding Nemo ging in 2003 bijvoorbeeld 38,8 miljoen keer over de toonbank! Maar tussen 2006 en 2019 nam de verkoop alleen al in de Verenigde Staten af met 86 procent.
Het is natuurlijk niet vreemd, want veel dvd’s, zeker de blu-rays, kosten per stuk al meer dan een maandje Netflix (dat ironisch genoeg ooit juist begon als dvd-verhuurbedrijf). En dan zit je ook nog eens met het gehannes met een speler en een schijfje. Het neemt ruimte in, het is duur en het is minder gebruiksvriendelijk: waarom zou je dan nog?
Maar nu de andere kant van het verhaal. Met het uitsterven van de dvd vergroten we tenslotte óók onze afhankelijkheid van de techbedrijven. Een film op de streamingdienst is vluchtig en niet van jou, een schijfje is een tastbare herinnering. Een dvd heeft, kortom, de relatieve eeuwigheid.
Op een streamingdienst heeft een film of serie zelden het eeuwige leven. Zelfs de eigen producties zijn hun leven niet altijd zeker. De populaire serie Westworld verdween bijvoorbeeld volledig van HBO Max, omdat dat belastingtechnische voordelen had.
Christopher Nolan zei na de release van Oppenheimer niet voor niets dat hij mensen vooral aanmoedigde ‘om dingen te kopen die je op een plank kunt zetten, zodat kwaadaardige streamingdiensten het niet van je kunnen stelen’.
En collega-regisseur Guillermo del Toro zei op X: ‘Als je een fysiek exemplaar hebt van de films waar je van houdt, ben je een conservator van deze films voor alle generaties na jou.’
De makers van de doldwaze komediefilm Hundreds of Beavers gingen nog een stapje verder. ‘Dit gaat niet alleen over nostalgie, het gaat over overleven. Blu-rays betekenen vrijheid in het tijdperk van digitale controle.’
En dus zijn er nog steeds mensen die tegen de stroom in vasthouden aan dvd’s. Een van die fanatieke verzamelaars is mediawetenschapper Dan Hassler-Forest (Universiteit Utrecht), die een ‘uitpuilende’ collectie heeft van zo’n vijfduizend dvd’s (‘Ongeveer 4.500 films en vijfhonderd series’).
Hassler-Forest noemt het een vorm van ‘dwangmatige verzameldrift’. ‘Voor sommige mensen is het lego of zijn het postzegels, voor mij zijn het dvd’s. Schijfjes waren lange tijd een fijne manier om geliefde media in huis te hebben, totdat de cultuur overschakelde op streaming. Veel mensen hebben hun dvd’s toen naar de kringloop gebracht, of rechtstreeks in de kliko gedumpt.’
Daarmee gaat veel verloren, betoogt Hassler-Forest. ‘Voor filmliefhebbers waren de jaren nul echt een feestje. Je kon in winkels als de Free Record Shop niet alleen de nieuwste blockbusters kopen, maar ook talloze klassiekers als The Graduate en The Godfather. Zo’n brede dvd-selectie voor het oprapen diende een groot belang, omdat veel mensen zo meer meekregen van de filmgeschiedenis.’
Maar de dvd-winkels verdwenen de afgelopen decennia langzaam uit het straatbeeld. Free Record Shop is allang ter ziele, en ook winkels als Mediamarkt hebben hooguit nog een zielig stapeltje in een nog zieliger hoekje liggen.
Hassler-Forest: ‘Ooit was het een waanzinnig lucratieve business, omdat het weinig kost om schijfjes te produceren. Als je die voor een redelijke prijs met honderdduizenden tegelijk kunt verkopen, levert dat veel geld op. Maar die tijd is voorbij: er is bij veel winkels te weinig omzet om de verkoop nog te rechtvaardigen.’
Een van de winkels die wél bleven vasthouden aan de verkoop van dvd’s, is de Amsterdamse platenzaak Concerto. Daar ziet ver- en inkoper Dirk Derks dat de verkoop van dvd’s de laatste jaren weer iets lijkt aan te trekken. ‘Al is dat ook een gevoelsmatig ding. Maar het publiek wordt zeker diverser. Eerst waren het vooral wat oudere mannen, nu zien we vaker dat ook jongeren komen zoeken naar films.’
Volgens Derks is de ontwikkeling voorzichtig te vergelijken met de toegenomen populariteit van vinyl: ‘Op de vinylafdeling zagen we een paar jaar geleden ook ineens veel meer jongeren die vinyl wilden aanschaffen, waarbij hun ouders totaal niet begrepen waarom. Blijkbaar voelen jongeren op een gegeven moment toch weer de behoefte om een eigen collectie te verzamelen, om iets tastbaars te hebben.’
Hassler-Forest noemt die investering belangrijk. ‘Het is net als wanneer je naar de bioscoop gaat: je maakt een avond vrij en legt geld neer om iets te gaan zien waarvan je van tevoren niet weet wat je ervan gaat vinden. Je investeert meer, en kijkt daardoor beter.
‘Als je voortdurend toegang hebt tot talloze films, komt alles al gauw neer op dat afschuwelijke woord ‘content’. Ik zie het ook bij mijn eigen kinderen, die kijken veel via streamingdiensten, maar zetten ook makkelijk iets uit na een kwartier. Het aanbod is zo groot dat ze op elk moment iets anders kunnen aanzetten.’
‘Het grootste mankement van de streamingdiensten is dat de selectie eigenlijk heel beperkt is, en dat je hard moet zoeken naar bijvoorbeeld oudere of obscure films. Het leuke aan videotheken en dvd-winkels was juist dat je zomaar ineens een ranzige Italiaanse horrorfilm kon tegenkomen, of een film uitzocht waar je anders nooit op zou stuiten. Dat had iets ontzettend onvoorspelbaars, en juist die onverwachte kennismaking kan veel deuren openen.’
Concerto probeert zich daarom vooral te onderscheiden van de kringloopwinkels, die vaak nog wel een substantieel dvd-aanbod hebben. Derks: ‘Bij het inkopen proberen we ons vooral te onderscheiden met bijvoorbeeld classics, cultfilms en vooral blu-rays. De blu-raysectie is inmiddels vier keer zo groot als een paar jaar geleden.’
Derks gaat dan bijvoorbeeld langs bij verzamelaars die soms duizenden dvd’s hebben om pareltjes uit te zoeken. ‘Films als Trainspotting en Pulp Fiction kun je op best veel plekken nog vinden. Daarom ben ik me juist wat meer gaan verdiepen in dingen die je nergens anders vindt, zoals Franse cultfilms, of laatst de vergeten jarentachtigfilm Coma met Michael Douglas.
‘Je moet wat meer in een niche duiken om je te kunnen onderscheiden’, zegt Derks. ‘We willen het gevoel van de cultvideotheek van vroeger een beetje terugbrengen.’
Dat laatste idee hadden Ismay Dotinga en Eli Knijff ook. Zij kennen elkaar al sinds de middelbare school, en hadden allebei al jaren een groeiende frustratie over de hoeveelheid films die ze nergens konden kijken. Dotinga: ‘Ik ben op een bepaald moment steeds meer dvd’s gaan kopen om die films te kunnen zien. Zelfs een klassieker als Lost in Translation was nergens te vinden!’
‘Eli en ik bedachten dat er vast veel andere mensen zijn die dit ook hebben, die het niet leuk meer vinden om lang te scrollen op een streamingdienst. Je kunt het merendeel niet vinden, je moet soms alsnog extra bijbetalen bij je abonnement, en er zijn zelfs weer reclames tussendoor.’
Het leidde ertoe dat Dotinga en Knijff eerder dit jaar een langgekoesterde wens in vervulling lieten gaan: ze begonnen een videotheek. In augustus openden de twee in een klein huisje in de Tolhuistuin in Amsterdam Club VHS, een videotheek met de slogan ‘Kijk wat je (bijna) niet kunt streamen’.
In de kleine, intieme ruimte is het bijna alsof je in een tijdmachine stapt, met een hele wand vol dvd’s die te huur zijn, en zelfs een vitrine met een handjevol videobanden. Het is bijna alsof die dekselse streamingdiensten nooit hebben bestaan. (Broadcast News staat er zo te zien niet tussen.)
Dotinga: ‘Het is veel leuker om ergens heen te gaan dan eindeloos te scrollen. De mensen die hier komen, hebben echt een gevoel van ‘Yes, it’s back!’. En zelfs jonge mensen die de tijd van de videotheek nooit hebben meegemaakt, vinden het cool om hier te zijn. We zien best veel mensen die niet één specifieke film zoeken, maar vooral willen struinen.’
Dat struinen gebeurt ook in Concerto nog volop, ziet Derks: ‘Het blijft in veel opzichten een mannenhobby, maar ik vind het daarom juist leuk dat er de laatste tijd bijvoorbeeld ook veel meer jonge vrouwen rondlopen op de dvd-afdeling.
‘Er komt hier tegenwoordig regelmatig een jong stel om rond te struinen, van wie de vrouw nu al een paar keer heeft gevraagd of ik écht niet de dvd-boxen van de serie Magnum P.I. kan bestellen. Maar die is echt nergens te vinden!’ (Net zoals de dvd van Broadcast News overigens, want ook Derks kan die nergens bestellen).
‘Juist door dvd’s en videotheken leefde film als kunstvorm nog veel meer bij mensen, daar ben ik van overtuigd’, zegt Hassler-Forest. ‘De lol is toch vaak dat je een platenwinkel binnenloopt, daar een aparte hoes ziet en op basis daarvan iets heel nieuws ontdekt.
‘Dat is niet hoe algoritmes werken. Die zeggen: o, je hebt een Scandinavische serie gekeken, hier heb je er nog vijf. In de hel van de algoritmefuik krijg je alleen maar meer van hetzelfde, en dat leidt tot een veel grotere monocultuur dan wenselijk is.’
Meer nog dan alleen voor verstokte verzamelaars, lijkt er op die manier zowaar best ruimte voor een wat diverser publiek, zien ook de uitbaters van Club VHS. Knijff: ‘We hebben inmiddels best wat vaste klanten die elke week langskomen, van gezinnetjes tot studenten.’
Dotinga: ‘Eén gezin doet dan bijvoorbeeld altijd twee films voor de ouders, en twee voor de kinderen. Maar we krijgen ook veel mensen uit de filmwereld en verzamelaars. Juist die mix is heel leuk.’
In de videotheek lijkt het dvd-enthousiasme beide kanten op te werken. Dotinga: ‘Veel mensen hebben blijkbaar nog steeds een soort goodwill voor de videotheek. Een groot deel van onze collectie is gedoneerd, en mensen gaan zelfs speciaal voor ons shoppen.’
Knijff: ‘Sinds we op Letterboxd (sociaal medium voor films, red.) een wensenlijst online hebben gezet met films die we graag in onze collectie willen, komen mensen vanuit heel Nederland deze kant op omdat ze er graag aan willen bijdragen. Wekelijks komen mensen met grote dozen vol dvd’s, of ze gaan naar de kringloop om films voor ons te zoeken. Die gunfactor is echt heel leuk.’
De belangrijkste vraag lijkt vooral of de dvd daadwerkelijk weer hip kan worden, als kek hebbedingetje, als principieel verzet tegen grote techbedrijven of als daadwerkelijk nuttig bezit. Als we goed zoeken, zien we op z’n minst een paar hoopvolle signalen. Zo bleek uit onderzoek van de British Association for Screen Entertainment vorig jaar dat mensen in de leeftijdscategorie 25-39 meer interesse in dvd’s lijken te ontwikkelen.
Ook online lijken fysieke media voorzichtig aan populariteit te winnen. Een goed voorbeeld zijn de ‘Closet Picks’ van distributeur Criterion, waarin grote namen uit de filmindustrie een kast vol dvd’s in duiken om daar hun favoriete klassiekers uit te trekken. Die filmpjes worden vaak honderdduizenden keren bekeken.
Niet voor niets zet ook videotheek Club VHS in op het maken van soortgelijke filmpjes, waarin mensen aan de hand van dvd’s kunnen vertellen over hun liefde voor film.
Dotinga: ‘In dat opzicht proberen we een videotheek van deze tijd te zijn. Tegelijkertijd proberen we ook een gemeenschapsgevoel te creëren. Dan denken we bijvoorbeeld aan een dvd-abonnement om cadeau te doen, of door in aanloop naar de feestdagen kerstfilms te projecteren op een groot scherm en glühwein te drinken.’
Extra bemoedigend nieuws voor de dvd-fanatici: bij zowel Concerto als Club VHS wordt voorzichtig nagedacht over uitbreiding. Concerto overweegt om een iets grotere afdeling te betrekken, en de uitbaters van Club VHS denken serieus na over een videotheek op een ruimere locatie.
Dotinga: ‘We kunnen hier gewoon te weinig kwijt. Wat je hier ziet staan, is hooguit de helft van wat we hebben. En dan zijn we er nog lang niet!’
Bovendien kan de videotheek vanwege het kleine team vrijwilligers slechts twee dagen in de week de deuren openen. Knijff: ‘Je gaat hier natuurlijk nooit rijk mee worden; er is een reden waarom er vrijwel geen videotheken meer zijn. Maar ik denk dat het concept best weer gewild kan worden, ook omdat het wel degelijk hip en leuk is. Ik denk dat mensen ook weer even moeten herontdekken hoe leuk het is om dvd’s te lenen en te hebben.’
Volgens Hassler-Forest zijn de hoogtijdagen voorbij, maar liggen er vooral binnen de niche- en cultmarkt nog genoeg mogelijkheden: ‘Dvd’s blijven eerder een niche of een luxeproduct dan dat ze ooit weer iets worden voor de massa. Ik denk dat de markt de komende jaren meer gedomineerd wordt door bijvoorbeeld exclusieve versies van zeldzame films, of duurdere, mooie restauraties van geliefde klassiekers. Er zit te weinig geld in de markt voor dvd’s om weer echt groot te worden.’
Derks: ‘Toen we binnen Concerto verhuisden naar een kleinere afdeling, bevond de dvd-verkoop zich op een dieptepunt. En nee, een massaproduct wordt het waarschijnlijk nooit meer, maar ik zie weer steeds vaker dat mensen stapeltjes kopen, of dvd’s cadeau willen doen. Dat vind ik heel bemoedigend. De dvd is absoluut nog niet dood.’
(Heeft u toevallig nog een dvd over van Broadcast News, aarzel niet om contact op te nemen via alex.mazereeuw@volkskrant.nl)
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant