Selahattin Demirtas Jarenlang was de Koerdische politicus Selahattin Demirtas dé stem van de Koerden in Turkije en een geduchte tegenstander van president Recep Tayyip Erdogan, totdat hij in 2016 in de gevangenis belandde. Er werd gespeculeerd dat hij vrij zou komen, maar inmiddels loopt weer een nieuwe rechtszaak.
Demonstranten met een poster van Selahattin Demirtas, de leider van de Volkspartij voor Democratie (HDP), die al negen jaar in de gevangenis zit, tijdens de Newruz-viering (Perzisch nieuwjaar), in maart van dit jaar.
Wanneer komt Selahattin Demirtas vrij? Het is dé vraag die Turkije weken in de greep hield.
De verwachtingen waren hooggespannen nadat het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) eind oktober wederom had geoordeeld dat de Koerdische politicus onmiddellijk vrijgelaten moet worden en zijn gevangenschap politiek gemotiveerd had genoemd. Om de uitspraak te vieren, verzamelden leden van de pro-Koerdische DEM-partij zich voor de gevangenis in Edirne, dicht bij de grenzen met Griekenland en Bulgarije en ver van Koerdisch gebied, waar Demirtas al ruim negen jaar vastzit. Uitgelaten dansten zij een traditionele dans, de halay.
In 2018 en 2020 kwam het EHRM eveneens tot de conclusie dat Demirtas moet worden vrijgelaten. Hoewel dit oordeel bindend is, had Turkije, dat lid is van het Hof, daar steeds geen boodschap aan. Toch leek het dit keer slechts een kwestie van dagen voordat Demirtas vrijgelaten zou worden.
De Koerdische politicus zit sinds 2016 vast wegens vermeende terroristische banden met de PKK. Devlet Bahceli, leider van de ultranationalistische Turkse partij MHP, liet in een reactie weten dat „de juridische middelen uitgeput zijn” en dat Demirtas’ vrijlating „gunstig zou zijn voor Turkije”. Er loopt een moeizaam vredesproces tussen de Turkse regering en de militante Koerdische beweging PKK en haar leider, Abdullah Öcalan.
Dat uitgerekend de belangrijkste coalitiepartner van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan zijn zegen lijkt te geven, maakte de tongen verder los over een eventuele vrijlating. Een Turkse rechtbank in Ankara beoordeelde de Demirtas-zaak naar aanleiding van de EHRM-conclusie opnieuw. Zijn echtgenote, Basak Demirtas, hield vier dagen de wacht bij de gevangenis, maar droop af met lege handen.
Een paar weken na deze ontwikkelingen lijkt dat enthousiasme verder te verdampen. Sterker: er loopt sinds vorige week een nieuwe aanklacht tegen de voormalig politiek leider van de pro-Koerdische beweging. Demirtas wordt aangeklaagd voor het beledigen van de Turkse president en er hangt een nieuwe celstraf boven zijn hoofd, die kan oplopen tot zeven jaar.
„Toch is Demirtas dringend nodig”, zegt directeur Roj Girasun van de denktank Rawest Research aan de telefoon. „Hij is een onmisbare schakel om maatschappelijk draagvlak te creëeren voor het vredesproces. Hij verenigt Koerden zonder Turken van zich te vervreemden.”
Vanuit Diyarbakir, het hart van de Koerden in Turkije, voert de denktank geregeld veldonderzoeken uit over politieke en maatschappelijke onderwerpen. Girasun: „Politiek gezien is Öcalan een invloedrijker figuur dan Demirtas. Maar in de bredere publieke opinie geniet Demirtas meer vertrouwen.”
Vlak na de uitspraak van het EHRM deelde Selahattin Demirtas een handgeschreven brief via X waarin hij het oordeel belangrijk en juridisch bindend noemde, maar eraan toevoegde dat het belangrijker is voor Turken en Koerden om als „broedervolkeren” in vrede vooruit te kijken. Demirtas’ boodschap is tekenend voor de politicus. Langdurige vrede tussen Koerden en Turken, zo betoogt hij meermaals, kan alleen bereikt worden via democratische weg.
Demirtas (52) werd geboren in Elazig, in het oosten van Turkije, in een Koerdisch-Zaza arbeidersgezin van zeven kinderen. De Zaza zijn een Iraans volk dat sterk aan de Koerden verwant is.
Naar eigen zeggen werd Demirtas politiek bewust in de jaren negentig. In 1991 werd een Koerdische man door zichzelf als agent identificerende mannen uit huis gesleurd en twee dagen later dood aangetroffen aan de kant van de weg. Hij bleek gemarteld. Veel Koerden kwamen verontwaardigd op zijn begrafenis af, waarop het Turkse leger het vuur opende en negen mensen doodde. De toen achttienjarige Demirtas zag het voor zijn ogen gebeuren.
Het stelde Demirtas voor een belangrijke keuze: zou hij net als veel Koerdische generatiegenoten zich aansluiten bij de PKK, om te vechten tegen de Turkse staat? Of een rechtenstudie afronden en voor een diplomatieke weg kiezen? Hij besloot het laatste. Na een carrière als mensenrechtenadvocaat kreeg hij in 2006 de leiding over de pro-Koerdische HDP-partij.
Zijn boodschap over democratie, broederschap en mensenrechten sprak niet alleen veel Koerden aan, maar ook linkse en liberale Turken. Daarmee vervulde hij als eerste Koerdische leider een brugfunctie tussen die twee groepen. Nationalistische Turken volgden zijn stappen daarentegen met argusogen.
Tijdens de vredesbesprekingen tussen de Turkse regering en de PKK tussen 2012 en 2014 maakte Demirtas deel uit van de delegatie die bemiddelde tussen de gevangen PKK-leider Öcalan en Erdogans regering. Die onderhandelingen klapten in 2015, waarna Demirtas een geduchte tegenstander werd van Erdogan.
Hij dwarsboomde Erdogans langgekoesterde droom om over te gaan op een presidentieel systeem met verregaande macht voor de Turkse president. „Zolang de HDP bestaat, zullen wij jou geen president laten worden”, zei Demirtas in het Turkse parlement aan de vooravond van de parlementsverkiezingen in 2015, waarbij Demirtas met die boodschap een historische winst behaalde. Een jaar later werd hij gearresteerd en sindsdien zit hij vast.
„Het vorige vredesproces en de arrestatie van Demirtas heeft voor een vertrouwensbreuk gezorgd onder Koerden. Daarom is de vrijlating van Demirtas belangrijk om dat vertrouwen terug te winnen voor de Turkse regering”, zegt onderzoeker Roj Girasun. Tegelijkertijd ziet hij weinig enthousiasme bij Erdogan, die volgens hem nog altijd wrok koestert jegens Demirtas. „Bovendien is Erdogan bang dat zijn vrijlating de interne dynamiek verandert in Koerdische gelederen en een negatieve impact heeft op de volgende presidentsverkiezingen, in 2028”, zegt Girasun.
Turkije-rapporteur van het Europees Parlement, Nacho Sánchez Amor, bracht zaterdag een bezoek aan Demirtas in de gevangenis. Na afloop liet Sánchez Amor online weten dat hij Demirtas trof in „zeer goede stemming en in uitstekende conditie”. Demirtas zou heb gezegd hebben dat „de toetredingsonderhandelingen met Turkije ondanks alle moeilijkheden en tekortkomingen opnieuw opgestart moeten worden, omdat dit tot actie zou leiden en alle betrokken partijen meer invloed zou geven”
Ook liet Demirtas van zich horen tijdens een drukbezocht tweedaags congres van de pro-Koerdische DEM-partij. Daar werd op zaterdag en zondag uitvoerig gesproken over het vredesproces tussen de Turkse regering en de PKK. Demirtas liet deelnemers via een voorgelezen notitie weten dat „vrede geen keuze, maar een noodzaak is”.
Op 6 januari komt de nieuwe zaak wegens belediging van de president, tegen Demirtas voor de rechter.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.
Source: NRC