Overheden wereldwijd bestrijden vaccinatiescepsis, maar in Amerika is het de regering zelf die de wetenschap betwist. ‘De levertraan is niet aan te slepen.’
is correspondent Verenigde Staten van de Volkskrant. Hij doet verslag vanuit het grensgebied tussen Utah en Arizona.
Met een oorverdovende brul scheurt een truck de parkeerplaats op. Het portier opent, slippers ploppen op het asfalt. Ada Hammon (49) beent de huisartsenpraktijk binnen zonder de motor af te zetten, en zonder oog voor de waarschuwing op de voordeur: ‘Stop! Mazelenuitbraak.’ Wie is blootgesteld aan het virus, mag hier niet naar binnen.
De uitlaat hoest donkere rook de woestijnlucht in. Op de achterbank van de truck verschuift het silhouet van zoontje Wyatt, door Hammon vandaag van school gehaald. Koortsig, ziek. Zoals veel van de kinderen hier.
Colorado City, een stoffig stadje tussen Arizona’s rode rotsen, staat bekend om de polygame, sektarische levenswijze van veel bewoners. Maar nu is deze zonderlinge gemeenschap het epicentrum van de grootste mazelenuitbraak in decennia. Vanuit Colorado City, waar haast niemand zich laat vaccineren, verspreidt dit voorheen uitgeroeide virus zich als een olievlek over Arizona, buurstaat Utah en de rest van het Amerikaanse zuidwesten. Zonder einde in zicht.
‘Och, ik maak me geen zorgen’, zegt Hammon wanneer ze de praktijk weer uitstapt. Ze leunt tegen de motorkap van haar geliefde, ratelende truck. ‘Als Wyatt mazelen heeft, dan kan zijn lijf dat prima aan. We leren steeds meer over de troep die ze in vaccins stoppen. Zelfs de overheid zegt dat nu.’
Mazelen, kinkhoest, rodehond, de bof: als geesten uit het verleden duiken ze door heel de Verenigde Staten weer op. Elk jaar daalt de vaccinatiegraad verder, en krijgen ooit verslagen ziekten weer kans. Een uniek Amerikaans probleem is dat niet. Overheden wereldwijd vechten tegen wantrouwen omtrent vaccins. Maar Ada Hammon heeft gelijk: hier is het de regering zelf die twijfel zaait.
Neem afgelopen maand. Dit ene zinnetje, stilletjes gewijzigd op de website van de Centers for Disease Control and Prevention (CDC), het Amerikaanse RIVM: in plaats van ‘Vaccins veroorzaken geen autisme’ – algemene wetenschappelijke consensus – meldt de pagina nu dat ‘onderzoeken de mogelijkheid niet hebben uitgesloten dat vaccins autisme veroorzaken’.
Die aanpassing werd bevolen door Robert F. Kennedy jr., de minister van Volksgezondheid onder president Donald Trump. Onder het motto Make America Healthy Again werkt Kennedy, aanhanger van onwetenschappelijke theorieën, aan een radicale omvorming van het Amerikaanse gezondheidsbeleid.
Vaccinadviezen worden teruggedraaid. Wetenschap betwist. Er verdwijnen honderden miljoenen aan beurzen voor vaccinontwikkeling. Een op de vier medewerkers van Volksgezondheid is al ontslagen of met pensioen gestuurd, onder wie de CDC-directeur. Zij wees Kennedy’s vaccinkritiek af.
Trump blijft zijn minister steunen. ‘Ze pompen zo veel spul in die mooie, kleine baby’s’, jammerde de president dit najaar op een gezamenlijke persconferentie. ‘Het is een schande!’
Te midden van al dit tumult nemen de uitbraken dagelijks toe. Dit jaar raakten al zo’n tweeduizend Amerikanen met mazelen besmet, van wie er zeker drie overleden – de hoogste aantallen deze eeuw. Eén brandhaard is genoeg.
‘Ze hebben het behoorlijk zwaar’, zegt Veronica Darger (25), wier twee tienernichtjes in Colorado City met mazelen zijn besmet. Aan de rand van het stadje, in de schaduw van een vuurrode berg, pompt Darger grondwater uit de publieke bron. ‘Koorts, hoesten, allemaal rode vlekken op hun gezicht. Ze zitten al een week binnen. Nee, niet gevaccineerd. Bijna niemand hier!’
Darger groeide op binnen de Fundamentalist Church of Jesus Christ of Latter-Day Saints (FLDS), de lokale polygame sekte die begon als afsplitsing van het mormoonse geloof. Toen de mormonen polygamie afzwoeren, eind 19de eeuw, weken dissidenten uit naar Colorado City en het aangrenzende Hildale, Utah. Daar vestigden zij hun eigen variant.
‘Ik heb vijf oma’s en, uh, volgens mij veertig ooms en tantes’, vertelt Darger, die hier opgroeide in een van de typische huizen die meer weg hebben van militaire compounds. ‘We hadden veertien badkamers, maar geen internet, televisie of nieuws. We wisten niets van de wereld.’ Darger ontvluchtte de sekte op haar 19de. ‘Pas later begreep ik dat de dingen die hier gebeurden... fucked up waren.’
De FLDS vergaarde deze eeuw grote beruchtheid onder ‘profeet’ Warren Jeffs, die hier met ijzeren vuist regeerde. Tijdens een FBI-inval bleek Jeffs er 78 ‘echtgenotes’ op na te houden, sommigen zo jong als 12 jaar. De profeet kreeg levenslang. De sekte viel uiteen.
‘Je snapt dat dit geen plek is waar mensen de overheid vertrouwen’, zegt Darger. ‘Natuurlijk is vaccineren hier taboe.’ Op de lokale basisschool krijgt slechts 7 procent van de kinderen een prik. Dat vormde nooit een probleem, zolang de buitenwereld dat wél deed. Maar dat verandert nu.
Afgelopen schooljaar ontving zo’n 92,5 procent van de Amerikaanse kinderen een vaccin tegen de bekendste kinderziekten, waaronder de mazelen en kinkhoest. Het laagste niveau in decennia. De vaccinatiegraad zweeft nu onder de cruciale grens van 95 procent, benodigd voor groepsimmuniteit. Een virus kan dan binnen de brede bevolking overleven.
Zo wisten de mazelen het geïsoleerde, ongevaccineerde Colorado City te bereiken. En zo geeft één brandhaard nu problemen tot ver daarbuiten.
‘Wij hebben hier in geen decennia zoiets gezien’, zegt epidemioloog Peter Jones (37) in St. George, een stad in buurstaat Utah, ruim 70 kilometer verderop. Daar overstijgt het aantal besmettingen al de honderd. Jones wist het eerste geval in zijn regio, een zwangere tiener met rode huiduitslag, te herleiden naar de sektarische gemeenschap tussen de bergen. Het virus heeft lak aan staatsgrenzen.
Iets soortgelijks gebeurde eerder dit jaar in Texas. Twee mazelengevallen langs de grens met New Mexico, in een afgelegen rurale gemeenschap, ontketenden een verspreidingsgebied waar Nederland twee keer in past. Minister Kennedy jr. noemde dat ‘niet ongebruikelijk’ en adviseerde levertraan.
‘Het was gewoon aftellen’, zegt David Blodgett (56), hoofdarts van het Southwest Utah Public Health Department. Hij ziet de vaccinatiegraad in zijn regio al jaren afkalven. ‘Het mazelenvirus blijft twee uur in een ruimte hangen. Natuurlijk zou dit ons ook bereiken!’
Bij zijn collega’s bespeurde de arts aanvankelijk nog enige opwinding. Die kenden de mazelen slechts uit de schoolboeken. Maar dat gevoel is nu wel weg.
‘Zo zonde en onnodig dit’, verzucht Blodgett, wiens team overuren draait om gevallen te traceren en omwonenden te overtuigen zich tóch te laten inenten tegen een virus dat, in zijn woorden, ‘niet meer hoeft te bestaan’. Het is dweilen met de kraan open. Zijn inspanningen worden tegengewerkt vanaf het hoogste niveau.
Robert F. Kennedy jr. heeft de wind in de zeilen. Zoals Trump de rechtsstaat buigt naar zijn wil, zo hervormt zijn gezondheidsminister de zorg op basis van diens eigen opvattingen. Al jaren beweert ‘RFK jr.’ dat vaccins schadelijk zijn voor kinderen, met aandoeningen als autisme tot gevolg. Feiten of wetenschap brengen hem niet van de wijs. En nu mag hij zelf aan de knoppen draaien.
‘Zelfs onder druk kon ik bewijs niet vervangen door ideologie’, getuigde voormalig CDC-directeur Susan Monarez over Kennedy in het Congres. Zij weigerde haar beleid te baseren op diens onbewezen claims. Vier weken na haar benoeming – nota bene dóór Kennedy – stond Monarez pardoes op straat. Kennedy zou haar hebben gezegd dat de CDC ‘kinderen doodt en het ze niets kan schelen’.
Als minister oefent Kennedy grote invloed uit op het Amerikaanse vaccinatiebeleid. Dat beleid is gebaseerd op het werk van een speciale ‘vaccinraad’ van de CDC, een roulerend collectief van zeventien artsen en wetenschappers die de literatuur bestuderen en samen adviseren wie wanneer en waartegen dient te worden geprikt. Kennedy ontsloeg ze allemaal.
De nieuwe, kleinere vaccinraad bestaat vooral uit aanhangers van alternatieve geneeskunde en omstreden medische theorieën. Zij zitten niet stil. Eind september adviseerde de raad, in weerwil van bewezen effectiviteit, tégen het prikken van jonge kinderen met een combinatievaccin voor mazelen, waterpokken, bof en rodehond. De coronaprik wordt afgeraden voor zwangere vrouwen, ondanks bekende risico’s bij besmetting. En vorige week besprak de raad een wijziging rond het hepatitis B-vaccin, dat volgens experts jaarlijks honderden levens redt.
Dit zijn niet zomaar adviezen. Verzekeraars vergoeden slechts de prikken die de CDC aanraadt – onverzekerd kosten ze zo honderden dollars per naald. De vaccinatiegraad zal zo geheid verder dalen, precies wat Kennedy beoogt. ‘Hij heeft een hoop bloed aan zijn handen’, concludeerde voormalig CDC-adviseur Lakshmi Panagiotakopoulos in The Atlantic.
Met routineuze concentratie tikt Remle Orvin (57) tegen haar injectiespuit. ‘Ben u er klaar voor?’, vraagt ze door het autoraam. Vanaf de bijrijdersstoel biedt Lisa Robinson (76) haar arm aan. Op deze zonovergoten parkeerplaats in St. George ontvangen zij en echtgenoot Dennis (67) hun jaarlijkse griepprik. Zo gepiept. Tijdens de ‘Drive-Thru Vaccine Shoot-Out’ hoef je daar je auto niet voor uit.
‘Bizar rustig is het vandaag’, zegt verpleger Orvin, terwijl ze de naald in Robinsons huid plaatst. Die knippert niet. ‘Vroeger stonden mensen hier in de file voor een prik. Nu hebben we op sommige momenten niets te doen.’
Het wantrouwen raakt niet alleen kindervaccins. Elke vorm van inenting neemt af in de Verenigde Staten, zelfs iets banaals als de griepprik.
‘Ik zie het terug bij mijn eigen kinderen’, zegt Lisa Robinson als ze haar mouw weer heeft opgestroopt. ‘Die geloven helemáál niet meer in vaccins. Zij denken dat ze bulletproof zijn. En nu zien we de ziekten terugkomen die wíj als kind nauwelijks nog kenden.’ Dennis gromt: ‘Het zijn een stel idioten.’
Na wat fluisteroverleg willen de Robinsons nog iets toegeven: zij hebben hun kleindochter stiekem laten vaccineren. ‘Als mijn dochter daar ooit achter komt, dan breekt ze met ons’, zegt Lisa. ‘Maar iemand moet hier zijn verantwoordelijkheid nemen.’
Wantrouwen verspreidt zich niet zomaar. Meningen over vaccinatie volgen nauwgezet de breuklijnen van de politieke polarisatie. Kort gezegd: Democraten zijn vóór, Republikeinen tegen. Volgens recent onderzoek van het Pew Research Center heeft 71 procent van de Democratische kiezers ‘veel vertrouwen’ in de veiligheid van kindervaccins. Onder Republikeinen is dat slechts 32 procent.
De trend is duidelijk. In 2019 sprak nog altijd 79 procent van de Republikeinen zich uit vóór verplichte vaccinatie op scholen. Tegenwoordig geldt dat nog maar voor de helft. Die verschuiving beïnvloedt ook lokaal beleid.
‘Wie ben ik, overheid of niet, om jullie te vertellen wat jullie in je lijf moeten stoppen’, riep Robert Ladapo, hoofd Volksgezondheid van Florida, in september tegen een juichende menigte. Het was een opmerkelijk vertoon. Ladapo, een arts, beloofde voor een idolaat publiek van antivaxers om de vaccinatieplicht op scholen te beëindigen.
Eerder besloot het parlement van Idaho, aan de andere kant van het land, om elke vorm van vaccinatieplicht bij wet te verbieden. Idaho was al de staat met de laagste vaccinatiegraad. Andere Republikeinse staten werken aan soortgelijke initiatieven.
Er is hier sprake van een vliegwieleffect: politici zien electorale kansen door zich te presenteren als vaccintwijfelaar. Maar eenmaal verkozen, onder druk van hun eigen beloften, verspreiden zij dat wantrouwen verder, wat weer leidt tot nieuwe groepen weifelaars die stemmen op antivax kandidaten.
Donald Trump is hiervan een schoolbeeld. Dezelfde president die ooit koketteerde met zíjn coronavaccin – Trump wilde een Nobelprijs – verhief in zijn tweede termijn ’s lands prominentste vaccintwijfelaar tot minister van Volksgezondheid. In een recent interview verbaasde zelfs Robert F. Kennedy jr. zelf zich daar nog over: ‘Ik ben geschokt dat president Trump mij dit laat doen.’
Stapvoets duwt Lesly Valencia (23) een tweezitskinderwagen door de stoffige straten van Colorado City. Ze heeft de kap uitgetrokken. De wangen van Lia en Mia, haar 1-jarige tweeling, zitten onder de knalrode vegen. Komt dat door... ‘Dit? O God, nee’, roept Valencia uit. ‘Het is niet wat je denkt!’
Met haar tong bevochtigt Valencia haar duim en wrijft het rood zo van hun bolle wangen. De tweeling lacht. ‘Pastasaus’, zegt Valencia. ‘We hebben net geluncht.’
De jonge moeder, onlangs gearriveerd in Colorado City, behoorde nooit tot de polygame FLDS-sekte. Daarvan zie je sporadisch nog leden voorbij schuifelen, met hun kleurrijke gewaden, kuiven en labyrinthische vlechtwerk.
‘Ik voel me hier niet altijd welkom’, zegt Valencia. ‘Over sommige dingen denken we gewoon anders.’ Toen Valencia hoorde van de mazelenuitbraak deed zij wat haar buurtgenoten nog altijd weigeren: ze liet haar kinderen vaccineren.
Maar terwijl de scholen van Colorado City almaar sluiten en steeds meer kinderen en volwassenen door het virus worden geveld, is het hier niet de huisartsenpost die overuren draait. Verderop, bij de natuurwinkel Paty’s Place, beleven ze pas echt gouden tijden.
‘Ik ben Kennedy jr. behoorlijk dankbaar’, zegt winkelier Mary (62), in een paars schort achter de toonbank. ‘De levertraan is niet aan te slepen. Ik ben zo blij dat we eindelijk iemand aan de top hebben die hetzelfde denkt als wij. God heeft ons niet voor niets een immuunsysteem gegeven!’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant