Bezuinigingen NPO Programma’s als Zomergasten bieden ruimte voor broodnodige reflectie op de actualiteit. Dat dit soort programma’s nu wegbezuinigd worden, is pestgedrag, stelt Joris Luyendijk.
Een aflevering van Zomergasten in de zomer van 2025, presentator Griet Op de Beeck in gesprek met Uğur Ümit Üngör.
Met 37 edities is Zomergasten een levend monument, een iconisch programma, uniek in de wereld, met een kleine maar cruciale spilpositie in onze democratie, een anker van continuïteit in een duizelingwekkend snel veranderende wereld. Deze eerbiedwaardige eik die nog ieder jaar bloeit, hakken we als schatrijk land nu gewoon even om. Bezuinigingen.
Joris Luyendijk is schrijver en antropoloog. Hij was in 2006 en 2007 de vaste presentator van Zomergasten, en presenteerde in 2024 een aflevering.
Wat zijn Wilders en zijn groupies in de media en online blij. Wilders ziet simpelweg de waarde van democratie niet – anders zou hij het in zijn eigen partij wel invoeren. Maar hoe zit het met de rechtse elite die lekker mee doet met het treiteren, ondermijnen en slopen van de publieke omroep? De nette democraten bij de VVD bijvoorbeeld. Leidde het einde van Zomergasten tot knallende champagne kurken bij De Telegraaf, het Algemeen Dagblad, EW en de figuren achter VandaagInside?
Voelt het goed, beste rechtse elite, deze winning streak? Vorig jaar VPRO Tegenlicht uit de lucht. Hoera! Dit jaar Zomergasten, en bijvoorbeeld ook Andere Tijden. Pats! Nu doorpakken. Wordt het volgende doelwit Buitenhof? Nieuwsuur? De geweldige documentaires van NPO-Doc? Of gaat nu gewoon de hele publieke omroep door de plee, zodat we een publieke opinie krijgen zoals in Amerika? Want daar gaat het lekker.
Inderdaad. Er kijken minder mensen naar Zomergasten, althans lineair. Maar het zijn er nog altijd net iets meer dan een kwart miljoen. En mag ik als exponent van de progressieve elite eens iets aristocratisch zeggen? De ene kijker is de andere niet. Als een docent haar leerlingen over Zomergasten vertelt, dan is het bereik van het programma meer dan honderdvoudig hoger.
En zelfs als het bereik nu lager is: degenen die in dit land de moeilijke beslissing moeten nemen, hebben niet alleen goede informatie nodig, maar ook verrassende inzichten, bespiegeling en vertraging. Hier is Zomergasten voor. Niet voor niets lanceerde het programma tal van mensen waar het land decennia lang plezier van had en heeft, zoals de denker Anil Ramdas, natuurkundige Robbert Dijkgraaf of medisch ethica Trudy Dehue. Kunstenaars, wetenschappers, denkers en onderzoekers bereiken met hun werk doorgaans enkele tienduizenden bezoekers of lezers. Impact maak je door op de publieke omroep over je werk te vertellen.
En let wel: Zomergasten is altijd benieuwd geweest naar andersdenkenden. In mijn tijd als presentator zat ik tegenover de extreemrechtse houwdegen (en zoals bleek tijdens de uitzending: studeerkamerkrijger) Leon de Winter, tegenover Bram Moszkowicz en ook Ad Verbrugge. Noem mij een medium van de rechtse elite waar progressieve stemmen zoveel ruimte krijgen als rechtse stemmen bij Zomergasten.
En allemaal voor een prikkie. De overheidsbegroting van Nederland bedraagt dit jaar 457.000.000.000 euro. Het aandeel van de gehele publieke omroep met alles erop en eraan hierin: minder dan 0,2 procent. Zomergasten zelf kost daarvan nul komma nul nul nul nul nul, nog wat procent.
Dit zijn pestbezuinigingen. Dit is het permanent lam leggen door de rechtse elite van journalisten en programmamakers met kortingen en de dreiging ervan. We zitten als land in ongekend zwaar weer: er woedt een oorlog in Europa terwijl de Amerikaanse bescherming is omgeslagen in chantage, intimidatie en agressie . In Frankrijk, Duitsland en Engeland dreigen extreemrechtse populisten de macht over te nemen terwijl Big Tech van binnenuit onze democratie ondermijnt en onze samenleving overneemt. En dan is er nog klimaatverandering.
Programmamakers moeten de rust en de autonomie hebben hierover goed te reflecteren en dan te berichten. Maar die ruimte krijgen ze niet en dit komt door de rechtse elite met hun pestbezuinigingen.Misschien heeft Bas Heijne toch gelijk dat de rechtse elite in Nederland geen mens-, maatschappij- of wereldbeeld heeft, maar enkel een vijandbeeld. Die vijand zijn de progressieven – meestal ‘links’ genoemd – en die moeten dus kapot.
Zoals De Telegraaf-columnist Rob Hoogland graag verklaart: „Ik ben niet rechts, ik heb gewoon een bloedhekel aan links.” Lang zag ik dit aan voor een – best aardig – grapje. Maar ik denk steeds vaker: ze menen dit. Bij de rechtse elite denken ze gewoon echt helemaal niet zelfstandig na. Ze proberen enkel progressieve omroepen, politieke partijen en instituten kapot te maken.
Ze geloven ook echt dat Nederland een progressief land is, ook al zijn De Telegraaf en het AD de grootste en machtigste kranten van het land, EW het grootste weekblad en GeenStijl het meest invloedrijke blog. Van de nieuwe publieke omroepen is alleen het vrijwel onzichtbare Omroep Zwart progressief. Max, WNL, PowNed en ON zijn rechts tot extreemrechts. De afgelopen kwart eeuw zat geen partij zo vaak in de regering als de VVD.
Maar goed. Als de rechtse elite echt niet wil nadenken, laat ons als progressieve elite dan dit werk voor het land verrichten. We doen het graag. Nieuwsgierigheid zit ons in de genen. Maar we hebben daar wel een fatsoenlijke publieke omroep voor nodig, met programma’s als Zomergasten.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Wat moet je deze week kijken? Tips voor boeiende programma's series en films
Source: NRC