Aanslag Nord Stream De Duitse justitie vroeg hun buurlanden om overlevering van verdachten van de sabotage van de Nord Stream pijpleiding in 2022. Italië werkte mee, maar Polen niet.
Speciaal agenten escorteren Serhii K., verdacht van betrokkenheid bij de sabotage van de Nord Stream-pijplijn naar de rechtbank in het Duitse Karslruhe op 27 november.
Geflankeerd door twee zwaarbewapende agenten liep Serhi K. vorige week donderdag naar de rechtbank in Karlsruhe. De Oekraïense militair, 46 jaar oud en eerder werkzaam bij veiligheidsdienst SBOe, was zojuist door Italië uitgeleverd aan Duitsland. Daar zal hij worden vervolgd voor het samenzweren om een explosie te veroorzaken, anti-grondwettelijke sabotage en het verwoesten van belangrijke infrastructuur. Hij kan worden veroordeeld tot vijftien jaar celstraf.
K. werd 21 augustus gearresteerd in een bungalowpark nabij de Italiaanse stad Rimini, nadat hij daar met zijn vrouw en twee van zijn kinderen was gearriveerd voor een paar dagen vakantie. Vanwege een Europees aanhoudingsbevel kregen de lokale carabinieri een waarschuwing toen zijn naam in hun systeem opdook, nadat hij zich registreerde bij het bungalowpark. Pogingen van zijn Italiaanse advocaat om K. vrij te krijgen, mislukten. Op 19 november oordeelde de hoogste Italiaanse rechter dat hij kon worden uitgeleverd aan de Duitse autoriteiten.
K. is een van de zeven Oekraïners – van wie er een is overleden aan het front in de Donbas – die volgens de Duitse justitie verantwoordelijk zijn voor het opblazen van de gaspijpleiding Nord Stream op de bodem van de Oostzee op 26 september 2022. Het team zou hebben bestaan uit drie leden van een speciale militaire eenheid en vier ervaren diepzeeduikers. Ze voerden een zeer complexe sabotage-actie uit: vanaf een gehuurd zeiljacht doken ze nabij het Deense eiland Bornholm naar tachtig meter diepte om explosieven op de pijpleiding te plaatsen. Oekraïne ontkent achter de aanslag te zitten, ondanks veel aanwijzingen in die richting.
De Amerikaanse krant The Wall Street Journal, die vorige zomer met onthullingen kwam over de aanslag, berichtte vorige maand over het Duitse onderzoek. Denemarken en Zweden staakten hun onderzoek, formeel om juridische onhaalbaarheid maar waarschijnlijk ook vanwege de politieke gevoeligheid. Steun aan Oekraïne gaat slecht samen met het vervolgen van Oekraïners. Duitsland ging door, met een team dat drie jaar lang dagelijks bijeenkwam op het hoofdkantoor van de landelijke politie in Potsdam.
De aanslag, een half jaar na de grootschalige Russische invasie van Oekraïne, had het beoogde effect. Drie van de vier buizen van de gaspijpleiding van Rusland naar Duitsland werden beschadigd. Nord Stream 1, de pijpleiding die in 2012 werd voltooid, viel stil, Nord Stream 2 uit 2021 kon nooit in gebruik worden genomen.
De omstreden pijpleiding, waarvan het Russische staatsbedrijf Gazprom de grootste aandeelhouder is, was een symbool van de Duitse samenwerking met Rusland onder bondskanselier Angela Merkel. Merkel noemde Nord Stream steevast een „zuiver economisch” project. Toenmalig premier Mark Rutte noemde Nord Stream 1 „fantastisch” en „uitstekend”. Maar Nord Stream was van meet af aan ook een geopolitiek drukmiddel van Rusland, ook al wilden voorstanders dat niet horen van kritische landen zoals Polen. De buis door de Oostzee verzwakte de positie van Oekraïne als transitland voor Russisch gas. Ook de VS waren tegen het project.
Nu het aankomt op vervolging van de vermeende daders, komen opnieuw tegenstellingen binnen de EU aan het licht. Duitsland zit in een spagaat: enerzijds wil het de daders van een aanslag op ‘hun’ energievoorziening straffen. Anderzijds wil het zich niet openlijk afkeren van Oekraïne. Bovendien groeit het besef hoe afhankelijk Duitsland zich heeft gemaakt van Rusland, de vele waarschuwingen uit Polen en de Baltische Staten ten spijt.
De Europese verdeeldheid over het vervolgen van de Nord Stream-verdachten blijkt uit een rechtszaak in Polen. Een van de duikers, Volodymyr Zjoeravljov (49), werd in september gearresteerd in zijn huis bij Warschau. Duitsland vroeg ook zijn overlevering. Meestal is dat tussen EU-landen een formaliteit, maar hier liep het anders.
De Poolse rechter maakte een andere afweging dan zijn collega in Italië. Duitsland heeft in deze zaak geen jurisdictie, aldus rechter Dariusz Lubowski en bovendien: „Zulke acties van de krijgsmacht en speciale eenheden in oorlogstijd, gericht tegen essentiële infrastructuur van de agressor, zijn geen sabotage maar eerder afleidingsmanoeuvres, die nooit als misdaad kunnen worden beschouwd.” Er kwam geen hoger beroep, op 20 oktober ging Zjoeravljov vrijuit.
De Poolse premier Donald Tusk had zich voorafgaand aan de uitspraak al duidelijk uitgelaten op online platform X. Op 7 oktober schreef hij daar: „Het probleem met North (sic) Stream 2 is niet dat die is opgeblazen. Het probleem is dat die ooit is gebouwd.” Op hetzelfde platform toonde Tusk zich tevreden over de uitspraak op 17 oktober: „De zaak is gesloten.” De Hongaarse minister van Buitenlandse Zaken Péter Szijjártó, fel tegenstander van EU-steun aan Oekraïne, reageerde getergd: „Polen laat een terrorist vrij een viert dat nog ook – dit is waar de Europese rechtsstaat is beland.”
In Polen wordt de sabotage van Nord Stream gezien als een legitieme oorlogsdaad. Met het opblazen van de pijpleiding is de Russische oorlogskas effectief een inkomstenbron armer. Daarnaast is de kwestie voor Tusk een mogelijkheid om zich tegen Duitsland uit te spreken, en daarmee kritiek van zijn politieke tegenstanders te smoren dat hij te pro-Duits zou zijn. Ambivalentie kleurt de verstandhouding tussen de buurlanden: enerzijds belast de Poolse weigering om Zjoeravljov over te leveren de immer fragiele Pools-Duitse relatie, anderzijds biedt zijn vrijlating Duitsland een elegante uitweg uit een lastig dilemma. Van vervolging kan nu geen sprake meer zijn.
De regering van bondskanselier Friedrich Merz houdt zich nadrukkelijk op de vlakte over de zaak. Volgens een woordvoerder mengt de politiek zich nu eenmaal niet in een juridisch proces. Ook onder de vorige regering van toenmalig kanselier Olaf Scholz (SPD) werd koeltjes gereageerd op het nieuws, uit augustus 2024, dat mogelijk zelfs de Oekraïense president Zelensky op de hoogte was van de plannen voor de sabotage. De veelomvattende Duitse steun aan Oekraïne liep gewoon door.
Dat betekent niet dat andere partijen er niet ook een mening over hebben. Na de aanhouding van K. in Italië eiste de radicaal-rechtse Alternative für Deutschland (AfD) dat de Duitse hulp aan Oekraïne gestaakt zou worden. De AfD wil bovendien dat de pijpleidingen worden gerepareerd en in gebruik worden genomen.
In maart kreeg de AfD voor dat standpunt buitenlandse steun: volgens de Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov sprak Rusland met de VS over de ingebruikname van Nord Stream. Die gesprekken werden gevoerd in het kader van een vredesplan voor Oekraïne, en Nord Stream werd door Rusland kennelijk als een aantrekkelijke investeringsoptie voor Amerikaanse investeerders gepresenteerd.
Maar ook politieke partijen die fel voorstander zijn van de Duitse steun aan Oekraïne mengen zich in het debat over de Nord Stream-aanslag. De Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung (F.A.S.) citeerde afgelopen weekend politici van regeringspartij CDU en oppositiepartij Groenen die erop aandringen dat de Duitse justitie de mogelijkheid van een Russische false flag-operatie betrekt in het onderzoek. „Geen mogelijkheid moet te snel uitgesloten worden”, meent Bondsdaglid Michael Kellner (Groenen) in het stuk.
In het stuk wordt verwezen naar een onderzoeksrapport van de University of Pennsylvania, waarin wordt geconcludeerd dat het het meest „waarschijnlijk” is dat Rusland en niet Oekraïne achter de sabotage zit. Een van de argumenten in het rapport is dat het extreem moeilijk is om vanaf een zeilboot een dergelijk ingewikkelde onderwateroperatie uit te voeren. Het motief van Rusland (naast dat het mogelijk steun aan Oekraïne zou doen wankelen) zou volgens de F.A.S. kunnen zijn geweest dat het schadeclaims wilde ontlopen: in de maanden na de invasie in Oekraïne werd Russische druk op Duitsland uitgeoefend door de gasleveranties terug te schroeven. Voor die verminderde gasimport hebben Duitse energiebedrijven met succes schadeclaims bij Gazprom ingediend. Een kapotte pijpleiding zou aan zulke processen een einde maken.
Maar het debat in Duitsland gaat meer over hoe Nord Stream 2 eigenlijk tot stand kon komen, dan over hoe de pijpleiding werd opgeblazen. In oktober werd oud-kanselier Gerhard Schröder (SPD) verhoord door een parlementaire commissie in Schwerin, de hoofdstad van de deelstaat Mecklenburg-Vorpommern. Schröder, die bevriend is met de Russische president Vladimir Poetin, legde als kanselier de basis voor het Nord Stream-project. In Schwerin wordt onderzocht hoe groot de invloed van het Russische staatbedrijf Gazprom was op de politiek in de deelstaat. Schröder vindt in ieder geval dat hij niets verkeerd heeft gedaan. Dat hij de energiebetrekkingen tussen Duitsland en Rusland aanhaalde, en zo Duitsland afhankelijk maakte van Russisch gas, vindt hij „nog altijd de absoluut juiste beslissing”.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC