Geschiedenis Voor wie hooguit een vaag beeld heeft van invallende Germanen en opkomend christendom is het boek van de Belgische oudhistoricus Jeroen W.P. Wijnendaele een aanrader.
Clovis I wordt samen met zijn manschappen gedoopt voorafgaand aan de Slag bij Tolbiac.
De meest vertelde verhalen over geschiedenis zijn vaak onzin. Neem de Late Oudheid en die beroemde ‘Val van het Romeinse Rijk’. De zo graag vertelde tegenstelling tussen Germanen en Romeinen is enorm overdreven, het hele idee van de volksverhuizingen een gedrocht. En zó flinterdun is de scheidslijn tussen ‘Romeinen’ en ‘barbaren’ dat de basis van het Frankische rijk zelfs werd gelegd door een volbloed Romeinse generaal, Aegidius. Want details doen ertoe in het bijzonder rijke boek van de Belgische oudhistoricus Jeroen W.P. Wijnendaele. Na de moord op keizer Majoranus in Rome was het de Romeinse generaal Aegidius die in Gallië rond 460 zijn Frankische bondgenoten bij elkaar riep, gewoon om de orde te handhaven. Maar niet veel later eindigde deze Aegidius als koning der Franken. Hij was daarmee een directe voorganger van Childerik, de vader van Clovis. En die Clovis geldt alom als eerste koning van Frankrijk, maar Aegidus heeft het project gestart.
Jeroen W.P. Wijnendaele: De wereld van Clovis. De val van Rome en de geboorte van het Westen. Ertsberg 287 blz. €30,50
En die val van Rome dan? Sowieso een concept dat pas in de achttiende eeuw ontstond. En als Rome al ‘viel’ dan kwam dat zeker niet door ‘barbaarse’ invallen maar door interne machtsstrijd in het Rijk.
Wie het na deze eerste alinea’s duizelt, maar die toch geïnteresseerd is in de eindeloos complexe militaire en politieke verwikkelingen in West-Europa tussen 300 en 600 na Christus moet zéker Wijnendaeles De wereld van Clovis lezen. Als algemene inleiding op de periode is het niet geschikt, maar voor iedereen met hooguit een vaag beeld van invallende Germanen en opkomend christendom is het een aanrader. Wijnendaele hanteert een grote greep, maar is zeker niet bang voor gedetailleerde verwikkelingen, zoals de eindeloze afwisseling van staatsmacht, rebellie, diplomatie en burgeroorlog in het vijfde-eeuwse Gallië, die in zijn visie de basis vormt van het latere Frankische rijk.
Ondanks de titel over Clovis verschijnt deze beroemde koning dan ook pas halverwege het boek ten tonele. Daarmee valt het boek in twee delen uiteen, zoals de ondertitel al belooft: De val van Rome en de geboorte van het Westen. Het Westen is hier: het Frankische rijk. Dat is terecht, want de Franken domineerden de vroege middeleeuwen. Clovis’ definitieve samenvoeging van Romeinse en Frankische gevechtseenheden was de motor van de Frankische expansie die uiteindelijk zou leiden tot het enorme rijk van Karel de Grote driehonderd jaar later, zo legt Wijnendaele uit. En dat proces was dus in gang gezet door Aegidius, „de argeloze architect van het succes der Franken”, zoals Wijnendaele de Romein noemt.
Het mooie van Wijnendaeles boek is dat in zijn meanderende betoog niets vanzelfsprekend is. De geschiedenis had best een andere wending kunnen nemen, met een machtig Gotisch rijk bijvoorbeeld, dat er eind vijfde eeuw echt beter voorstond dan de ‘politieke dwerg’ die Clovis’ rijkje toen nog was. En zelfs had het Romeinse rijk in het westen ook best veel langer kunnen overleven – als bijvoorbeeld rond 440 het Noord-Afrikaanse deel zich niet los van Rome had gescheurd, onder Vandaalse koningen. Wijnendaele: „Van alle individuele factoren die het overleven van het West-Romeinse staatsapparaat bedreigden zou dit verlies op termijn de meest doorslaggevende blijken.” Het gebied was cruciaal door de hoge belastingopbrengst en belangrijke graanproductie. En dat terwijl de Vandalen lange tijd relatief onbeduidend waren, militair gezien.
Een belangrijke andere bedreiging van het Rijk in het Westen waren de zwakke kindkeizers die de top van het staatsysteem vormden, opgesloten in hun paleizen. Terwijl het Romeinse staatssysteem nu juist was ingesteld op krachtige soldatenkeizers die het hele rijk rondreisden. Provinciale Romeinse elites voelden zich steeds vaker verwaarloosd.
Voor de liefhebber van de Romeinse en vroeg-middeleeuwse geschiedenis zit Wijnendaeles boek vol verrassende, maar goed onderbouwde historische interpretaties. De vaak als ‘Laatste Romein’ geroemde generaal Aetius (van de befaamde veldslag op de Catalaunse velden tegen Atilla de Hun) is duidelijk een van de bad guys in het verhaal. Met zijn voortdurende agressie diende Aetius vooral zijn eigen belangen, niet die van het Rijk.
En werkelijk confronterend voor vrijwel iedere Late-Oudheidwatcher is Wijnendaeles analyse dat de meeste historische theorieën over deze periode nogal eenzijdig uitgaan van het Romeinse perspectief. Vrijwel altijd wordt bijvoorbeeld de militaire winst-en-verliesrekening in dat Romeinse perspectief opgemaakt en dan zijn de Germaanse bendes (meer waren die los samenhangende ‘volkeren’ niet) binnen het rijk dus áltijd een gevaar. De kracht van Wijnendaeles boek is dat hij ook en vooral van de ‘andere kant’ kijkt, en dan blijkt dat gevaar van buiten ineens enorm mee te vallen. In zijn verhaal vormen de Romeinse staat en cultuur tot in de zesde eeuw een gigantische kracht waartoe iedereen zich moest verhouden, tot ver buiten de grenzen.
En misschien wel de belangrijkste observatie van Wijnendaele is dat de agressie van de volken over de Rijn meestal werd uitgelokt door Romeinse generaals. De Romeinen zagen in die schermutselingen aan de grens goede trainingen voor hun troepen. En even gemakkelijk werden de ‘barbaarse tegenstanders’ vervolgens geïntegreerd in het Romeinse leger. De eigen etnische identiteit van die ‘vreemdelingen’ kon dan in een paar generaties verdampen. De ‘volkeren’ waren in werkelijkheid tijdelijke verzamelingen van kleine gemeenschappen, en hun trektochten binnen de Romeinse grenzen leken meer op een diaspora, een geleidelijke verspreiding, dan op de massale volksverhuizingen die er door latere historici van gemaakt is. Zelfs in de elites waren ‘gemengde huwelijken’ schering en inslag. Alleen in enkele hekeldichten werd een etnisch achtergrond gebruikt als verwijt. Zoals Wijnendaele schrijft: nooit werd er een punt van gemaakt dat de Oost-Romeins keizer Theodosius II (401-450) etnisch gezien voor een kwart Frank was. Aan de inclusiviteit van het Romeinse Rijk kan de huidige tijd nog wel een voorbeeld nemen.
En wat verandert er als de Romeinse staat en leger in het westen dan eindelijk desintegreren? Eigenlijk vooral dat het belastingsysteem in puin ligt, met grote consequenties. De Romeinse staat was in essentie een leger met een belastingapparaat. Met lokaal geïnde belastingen werd de soldij van de vele honderdduizenden beroepssoldaten betaald en die legermacht garandeerde de continuïteit. Belastingrebellie kon best lang voortduren, maar iedereen wist: ooit komen de legioenen, en die traden meestal bijzonder wreed op. In Italië, dat nog lang door Gothische koningen werd geregeerd, bleef die infrastructuur bestaan, maar het Frankische leger moest zelf maar zien hoe het aan geld kwam. En dat is dan ook de basis van de geweldseconomie die zeker in de eerste helft van de middeleeuwen de norm wordt. Clovis, koning van Frankrijk, betaalde zijn troepen geen salaris, maar bood hen mogelijkheden om oorlogsbuit te verkrijgen. Overigens waren in de Romeinse tijd oorlogsbuit en tot slaaf gemaakte krijgsgevangenen óók van groot belang, maar krijgsheren waren er nog niet de vrijgevestigde ZZP’ers van later tijd.
Was die omslag erg? Absoluut erg was het als je klooster geplunderd werd of je dorp werd platgebrand. Maar uit gedetailleerd onderzoek aan vooral Britse skeletten blijkt glashelder dat wie buiten of ná het Romeinse Rijk leefde echt gezonder was. Ook toen was de werkelijkheid genuanceerder dan de grote clichés willen doen geloven.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC