Leeslijst van Silicon Valley Boeken doen ertoe in Silicon Valley. Techgiganten zoals Elon Musk en Mark Zuckerberg laten zich voor hun toekomstvisie mede inspireren door sciencefiction. Illiberale en reactionaire ideeën lijken door zulke boeken bij een deel van de tech-elite terrein te winnen.
Illustratie Getty Images
De Duitse raketgeleerde Wernher von Braun stond aan de wieg van de ruimtevaart. Als lid van Adolf Hitlers NSDAP en de elite-eenheid SS speelde hij een leidende rol in de ontwikkeling van rakettechnologie in nazi-Duitsland. Hij ontwierp de V2-raket, het eerste door de mens gemaakte object dat de ruimte bereikte. Toen de nazi’s de oorlog verloren, bood hij de Amerikanen zijn diensten aan. Via een geheim Amerikaans programma om nazi-geleerden te rekruteren, werd Von Braun naar de VS gesmokkeld. Daar werd hij een spil in het Apollo-programma van de NASA, dat de eerste mens op de maan zette.
Tijdens zijn verblijf in het onderzoekscentrum van het Amerikaanse leger in New Mexico, schreef Von Braun in 1949 het sciencefictionboek Marsprojekt; in Engelse vertaling verschenen als Project Mars: A Technical Tale. In het boek, deels avonturenroman en deels technische handleiding, beschrijft hij hoe wetenschappers raketten bouwen waarmee ze mensen naar Mars sturen. Daar stuiten ze op een oude ‘superbeschaving’ van marsmannetjes die onder de grond leven omdat het oppervlak van de rode planeet onbewoonbaar is. Technologie heeft aardse concepten zoals natiestaten overbodig gemaakt. De planeet wordt bestuurd door een technocratie met de ‘Elon’ als leider.
Klinkt bekend? Dat is geen toeval. Errol Musk, de vader van miljardair Elon Musk, las het boek in zijn jeugd en was er zo van onder de indruk dat hij zijn zoon naar de heerser van Mars vernoemde. ,,De naam die je je kind geeft, is erg belangrijk”, zei hij daarover in een video op zijn YouTube-kanaal ‘Errol Musk – Dad of a genius’. ,,Het moet een naam zijn die betekenis heeft, iets belangrijks.” En omdat de tweede naam van zijn opa toevallig ook Elon luidde, dacht Errol: ,,Ik vind die naam mooi, want hij betekent iets voor mij.”
Het is bijna griezelig hoezeer zijn zoon de verpersoonlijking is geworden van zijn naam. Alsof die van invloed is geweest op zijn identiteit en levenskeuzes. Von Brauns ideeën vormen niet alleen een inspiratiebron voor SpaceX, het ruimtevaartbedrijf dat Musk begon met als doel om de weg te bereiden voor een zelfvoorzienende kolonie op Mars. Ook enkele van zijn andere projecten lijken zo uit Marsprojekt te zijn geplukt. Zoals The Boring Company, die hij begon om een transportsysteem met ondergrondse luchtdrukbuizen te realiseren. Dat is namelijk ook hoe Von Brauns marsmannetjes zich verplaatsen.
Musks ambities, wereldbeeld en ideologie lijken voor een belangrijk deel voort te komen uit sciencefiction. Dit blijft niet beperkt tot Marsprojekt. Musk noemt als inspiratie ook de Russische raketgeleerde Konstantin Tsiolkovski, die in een reeks verhalen sciencefiction gebruikte als een waardevol middel om wetenschappelijke ideeën te populariseren. Hij was een eugeneticus die geloofde in selectieve voortplanting om de menselijke soort genetisch te verbeteren. Hij geloofde ook dat natuurrampen de mensheid zouden dwingen om ‘multiplanetair’ te worden. Dit zijn ideeën die Musk ook propageert. Hij heeft zelf veertien kinderen, bij meerdere vrouwen.
Musk is wellicht het extreemste voorbeeld van wat de Turkse socioloog Ali Riza Taskale ‘gematerialiseerde sciencefiction’ noemt: sciencefiction die een weerslag krijgt in de werkelijkheid. Maar hij is lang niet de enige in Silicon Valley die boeken gebruikt als blauwdruk voor de toekomst. Toen Meta-baas Mark Zuckerberg de Metaverse lanceerde, verwees hij naar de cyberpunkroman Snow Crash van Neal Stephenson – in vertaling verschenen als Het Babelvirus – waarin mensen via hun avatars een virtuele wereld verkennen om te ontsnappen aan de dystopische realiteit.
Niet alleen sciencefiction is invloedrijk onder de tech-elite. Sam Altman, de oprichter van OpenAI, prees het invloedrijke boek Superintelligence van de Zweedse filosoof Nick Bostrom, die betoogt dat de AI-revolutie zal leiden tot superintelligente machines die een bedreiging vormen voor de mens. PayPal-oprichter Peter Thiel ziet het boek The Sovereign Individual van William Rees-Mogg en James Dale Davidson als leidraad voor investeringen in futuristische projecten. In het profetische boek voorspellen de auteurs de opkomst van het informatietijdperk, waardoor de natiestaat ten onder gaat en het individu autonoom wordt.
Boeken doen ertoe in Silicon Valley. ,,Technologen lijken eindeloos te discussiëren over boeken en ideeën, en te debatteren over de voor- en nadelen van verschillende vormen van rationalisme, over fundamentele economische principes, en over de sterke en zwakke punten van democratie en bedrijfsbestuur”, observeerde de Ierse politicoloog Henry Farrell eerder dit jaar in zijn essay voor het persbureau Bloomberg. Al die ijver heeft volgens hem een een herkenbare ‘Silicon Valley-canon’ opgeleverd van veelbesproken en invloedrijke boeken.
Welke boeken precies tot die canon behoren, is onderwerp van voortdurend debat. Bij gebrek aan formele canonisatie spreekt de schrijver en journalist Tanner Greer, die veel wordt gelezen in de tech-gemeenschap, van een ,,vage canon”. Hij riep zijn volgers op X vorig jaar op om veertig boeken te noemen die er volgens hen te doen. Hij kreeg tientallen reacties, waaronder van Patrick Collison, medeoprichter van de online betaaldienst Stripe, die stelde dat de canon kan verschillen per generatie. Toch deelde hij een lijst met boeken ,,die volgens mij grofweg de belangrijkste ideeën bestrijkt die hier invloedrijk zijn”.
Sciencefiction, zoals de zogeheten Foundation-trilogie van Isaac Asimov, over de ondergang en wederopstanding van een galactisch keizerrijk, en het populaire Hitch-Hikers Guide to the Galaxy van Douglas Adams, zijn uiteraard een belangrijk onderdeel van de canon. De andere genoemde boeken zijn grofweg onder te verdelen in verschillende categorieën: non-fictieboeken over belangrijke personen en momenten in de historie (van de technologie); wetenschappelijke en filosofische werken; en boeken over succesvolle start-ups. De vreemde eend is The Lord of the Rings van J.R.R. Tolkien, wiens fictieve mythologie van Engeland juist kan worden gelezen als een aanklacht tegen technologische vooruitgang.
Greer betoogt dat de boeken het intellectuele bindmiddel vormen van Silicon Valley. Ze bepalen mede de cultuur en mentaliteit van de gemeenschap en leiden tot een gedeeld begrip van succes, macht en morele idealen. Het wereldbeeld dat uit al die uiteenlopende boeken te destilleren valt, wordt gekenmerkt door respect voor kennis en intelligentie, niet als doel op zich, maar als middelen om iets te bereiken; wantrouwen jegens gevestigde belangen en expertises; bewondering voor buitenstaanders met grote ideeën die de bestaande orde ontwrichten; en een bijna religieus geloof in technologische vooruitgang.
Sciencefiction is van oudsher een laboratorium voor het verkennen van radicale ideeën, al dan niet gebaseerd op serieuze wetenschap, en het uitdagen van conventionele sociale mores en repressieve systemen. Maar volgens critici gebruikt Silicon Valley het genre te vaak als een letterlijke leidraad. Die benadering heeft ,,het emanciperende potentieel van het genre weggenomen, en het hergebruikt als een legitimerend script voor ‘reactionair futurisme’”, schrijft socioloog Taskale op het mediaplatform Untold Mag. Die term definieert hij als een wereldbeeld dat radicaal marktdenken combineert met een vorm van technologisch autoritarisme.
Volgens Taskale is de strijd om de invloed en betekenis van sciencefiction een strijd om de toekomst zelf. Want de toonaangevende ondernemers in Silicon Valley bepalen in grote mate hoe de toekomst eruit gaat zien. Daarbij laten ze zich ook leiden door soms radicale denkers als Nick Bostrom, maar ook Ayn Rand, de beroemde voorvechter van ongebreideld kapitalisme, en Curtis Yarvin, die de idealen van democratie van radicaal-rechtse kritiek voorziet. Zulke denkers stellen zich volgens Taskale een toekomst voor ,,waarin individuen kunnen ontsnappen aan de beperkingen van de staat, de maatschappij en de biologie. In die visie stelt technologie een kleine groep innovators instaat langer te leven, zichzelf te besturen en de toekomst vorm te geven zonder democratische controle”.
Illiberale en reactionaire ideeën lijken bij een deel van de tech-elite terrein te winnen. Dit is mede te danken aan Yarvin, een extreemrechtse blogger die de basis legde voor de antidemocratische, reactionaire beweging die de Duistere Verlichting wordt genoemd. Op zijn invloedrijke blog Unqualified Reservations betoogde hij dat de democratie een mislukt experiment is dat vervangen moet worden door een soort bedrijfsdictatuur. Onder zijn bewonderaars zijn prominente rechtse figuren als Peter Thiel en diens protegé, vicepresident JD Vance.
Ook de Britse ontwerper en schrijver Nick Foster, die ruim 25 jaar werkte voor bedrijven als Nokia, Sony en Google, ziet problemen in de manier waarop in Silicon Valley wordt nagedacht over de toekomst. In zijn boek Could, Should, Might, Don’t. How We Think About the Future onderzoekt hij hoe de mensheid door de geschiedenis heeft nagedacht over het concept van ‘de toekomst’. Hij betoogt dat mensen de neiging hebben om te vervallen in één van vier mogelijke denkrichtingen, die elk hun voordelen, blinde vlekken en tekortkomingen hebben.
De eerste school, ‘could futurism’, kenmerkt zich door optimisme over technologische vooruitgang. De keerzijde is dat het bol staat van fantasiebeelden, die zelden werkelijk zullen worden. De tweede school is ‘should futurism’, waarin de toekomst al vastligt. Dit is de wereld van bedrijfsstrategieën en data. Het probleem ontstaat wanneer de zekerheid van harde data verandert in algoritmische voorspellingen. De derde, ‘might futurism’, is het terrein van denktanks en mogelijke scenario’s. Daarbij is een tekortkoming dat toekomstbeelden vaak gebaseerd zijn op de aannames gebaseerd op het verleden. ‘Don’t futurism’, tenslotte, ziet de toekomst primair als een bron van zorg. Zulk pessimisme wint de laatste jaren terrein, maar kan emotioneel verlammend zijn.
Volgens Foster zijn met name de eerste en de laatste denkrichting dominant in Silicon Valley, mede onder invloed van sciencefiction. ,,Ik denk dat sciencefictionfilms door hun enorme bereik misschien wel van grotere invloed zijn op hoe mensen nadenken over de toekomst dan boeken”, zegt Foster aan de telefoon vanuit zijn woonplaats San Francisco. ,,Enerzijds bieden films vaak een escapistisch toekomstbeeld van vliegende auto’s en leven op andere planeten, anderzijds tonen ze vaak een dystopische visie van maatschappelijke ineenstorting en technologische overmacht. Dus in die twee uitersten van ongebreideld optimisme en ongebreideld pessimisme speelt sciencefiction wel degelijk een rol.”
Lang niet iedereen in Silicon Valley leest of kijkt sciencefiction, zegt Foster, dit geldt met name voor sommige leiders. ,,Maar ze gebruiken sciencefiction verkeerd. Ze willen gewoon datgene wat ze in een boek lazen of in een film zagen tot leven brengen, zonder zelf goed na te denken. Ik ken sciencefictionschrijvers en mensen in de filmwereld. De dingen die ze bedenken zijn vaak niet meer dan hulpmiddelen om het verhaal dat ze willen vertellen vooruit te helpen. Dat zijn geen grondig overwogen voorstellen voor hoe de toekomst eruit moet zien. Maar zulke films en boeken geven wel vorm aan hoe veel mensen in Silicon Valley over de toekomst denken. Dat vind ik een probleem.”
Toch waarschuwt Foster voor een karikaturaal beeld van Silicon Valley als een plek waar iedereen gelooft in een techno-utopie. Natuurlijk zijn er leiders zoals durfkapitalist Marc Andreessen, auteur van het Techno-Optimist Manifesto, die technologie zien als de motor van alle menselijke vooruitgang. Foster denkt dat de „cultuur van toxisch optimisme” vooral het gevolg is van het feit dat start-ups voortdurend moeten hengelen naar investeringen. ,,Maar er zijn ook tienduizenden mensen in Silicon Valley die zich wél kritisch opstellen. Toen ik bij Google werkte was het overgrote deel van mijn collega’s voorzichtig en ethisch. Er werken ook veel socialisten en hippies.”
Foster gelooft dat de cultuur van Silicon Valley niet alleen wordt gevormd door boeken, maar vooral ook door de technologie zelf. Door de opkomst van AI, een technologie die heel menselijk aanvoelt, beginnen mensen existentiële vragen te stellen over technologie. Foster merkt bijvoorbeeld dat er in Silicon Valley meer filosofische gesprekken worden gevoerd over de aard van het bewustzijn. ,,Als mensen moeite hebben om iets te begrijpen, zoeken ze naar dingen die hen daarbij kunnen helpen. Sommigen gaan te rade bij sciencefiction. Ik begrijp waarom ze het doen. Maar het kan hun denken beperken als ze de wereld alleen nog door de lens van zulke verhalen gaan zien.”
Wernher von Braun: Projekt Mars: A Technical Tale (1953).
Het boek beschrijft een bemande ruimtemissie om Mars te koloniseren. Von Braun stelde zich een „wetenschappelijke expeditie” voor met een vloot van tien raketten en zeventig bemanningsleden, die op de rode planeet stuiten op een technologische utopie van marsmannetjes. Het boek, dat oorspronkelijk werd gepubliceerd als een technisch studie en in 1953 tot een roman werd bewerkt, combineert harde wetenschap met speculatieve fictie.
Isaac Asimov: The Foundation (1951-53).
Een serie sciencefictionromans, oorspronkelijk gepubliceerd als trilogie tussen 1951 en 1953, over de ondergang van het Galactische Rijk, dat de hele Melkweg omvat. Wiskundeprofessor Hari Seldon voorziet dit als enige via de door hem ontwikkelde psychohistorie, waarmee hij de toekomst kan voorspellen. In 1966 won de Foundation-serie een eenmalige Hugo Award, een prominente prijs voor sciencefiction- en fantasyboeken, voor ‘Beste Serie Aller Tijden’.
Ayn Rand: Atlas Shrugged (1943). In het Nederlands achtereenvolgens vertaald als Wereldschok, Atlas in staking en De kracht van Atlantis
Een scienfictionroman van Russisch-Amerikaanse schrijver en filosoof Ayn Rand uit 1957. Het speelt zich af in een dystopisch Amerika, waarin ondernemers in opstand komen tegen het antikapitalistische overheidsbeleid om economische ineenstorting af te wenden. Deze lofzang op eigenbelang en ethisch egoïsme weerspiegelt de libertaire ideeën van Rand over het heroïsche individu versus het repressieve collectief. Het boek groeide uit tot neoliberale bijbel.
Curtis Guy Yarvin: Unqualified Reservations (2007 – 2014). Blog.
Weblog van de extreemrechtse Amerikaanse softwareontwikkelaar Curtis Guy Yarvin, die onder het pseudoniem Mencius Moldbug anti-egalitaire, reactionaire en antidemocratische epistels schreef. Hij verdedigde de slavernij omdat sommige rassen meer geneigd zijn tot dienstbaarheid, en betoogde dat de Amerikaanse democratie vervangen moet worden door soort bedrijfsdictatuur. Zijn ideeën waren invloedrijk in radicaal-rechtse kringen in de VS.
Nick Bostrom: Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies (2014).
In dit boek betoogt de Zweedse filosoof, wiens onderzoek zich richt op de toekomst van de mensheid en existentiële risico’s op de lange termijn, dat de AI-doorbraak in de toekomst zal leiden tot superintelligentie machines die moeilijk te controleren zijn en een bedreiging kunnen vormen voor de mensheid. Bostrom is tevens oprichter van het Future of Humanity Institute en de World Transhumanist Association. Zijn boek is veel gelezen in de AI-sector.
Peter Thiel: Zero to One: Notes on Startups, or How to Build the Future (2014).
Dit boek van de Amerikaanse ondernemer en investeerder Peter Thiel is gebaseerd op een serie lezingen die hij gaf in 2012 over start-ups aan de Stanford Universiteit. De Amerikaanse durfkapitalist Blake Masters maakte aantekeningen van de lezingen op een blog dat populair was in de tech-gemeenschap. Dit resulteerde in Zero to One, een soort zelfhulpboek waarin Thiel ondernemers adviseert over kapitalisme en succes in de economie van de 21ste eeuw.
William Rees-Mogg, James Dale Davidson: The Sovereign Individual: Mastering the Transition to the Information Age (1997).
Profetisch en apocalyptisch boek waarin de Britse journalist William Rees-Mogg en de Amerikaanse investeerder James Dale Davidson de gevolgen analyseren van de opkomst van het informatietijdperk. Ze zien traditionele natiestaten ten onder gaan omdat ze geen belasting meer kunnen heffen en individuele burgers autonomer worden. Investeerder Peter Thiel, op wie het boek diepe indruk maakte, schreef in 2020 een voorwoord voor een herziene editie.
J.R.R Tolkien: The Lord of the Rings (1937-49). Vertaald als In de ban van de ring.
Oerboek van het fantasy-genre over een mythische wereld die wordt bevolkt door hobbits, dwergen, elven en mensen. Een groep vrienden gaat op reis om een magische ring te vernietigen en de duistere heerser Sauron te verslaan. De populariteit van het boek bij de tech-elite en radicaal-rechts heeft deels te maken met nostalgie naar een pre-industrieel tijdperk waarin er nog een duidelijk onderscheid bestond tussen rassen. Investeerder Peter Thiel vernoemde meerdere van zijn ondernemingen naar het boek, zoals het databedrijf Palantir.
Douglas Adams: The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy (1979). Vertaald als Het Transgalactisch Liftershandboek.
In de absurdistische science-fictionparodie The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy (wereldwijd 14 miljoen exemplaren verkocht) ontdekt hoofdpersoon Arthur Dent op de eerste pagina dat de aarde vernietigd moet worden omdat die plaats moet maken voor een intergalactische snelweg. Hij ontsnapt aan de ondergang door in een passerend ruimteschip te stappen en gaat op zoek naar de belangrijkste vraag in „het leven, het universum en de rest”.
Marc Andreessen: Techno-Optimist Manifesto (2023).
Durfinvesteerder Marc Andreessen schrijft in zijn manifest dat technologie, in combinatie met de vrije markt, de drijvende kracht is achter de menselijke beschaving en uiteindelijk zal leiden tot materiële overvloed voor iedereen. Hij stelt zelfs dat de technologiesector de sleutel vormt tot het realiseren van de „ultieme open samenleving”, en niet de democratie. Daarom moet technologie niet worden gereguleerd, maar zo veel mogelijk worden gestimuleerd.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC