Een explosieve cocktail van uitbarstende vulkanen en mislukte oogsten versnelde de verspreiding van een van de dodelijkste ziekten ooit in Europa. Dit blijkt uit nieuw onderzoek. ‘Ironisch: schepen die de bevolking moesten redden, brachten ook de pest.’
schrijft voor de Volkskrant over geschiedenis.
Een wel heel opmerkelijke combinatie van voorspoed en tegenslag bereidde de weg voor de Zwarte Dood, die vanaf 1347 miljoenen slachtoffers maakte in Europa. Onder de tegenslagen was een vulkaanuitbarsting – of misschien wel een paar. Dat betogen historicus Martin Bauch (Leibniz Instituut voor de Geschiedenis en Cultuur van Oost-Europa) en klimaatonderzoeker Ulf Büntgen (Universiteit van Cambridge) in het vakblad Communications Earth and Environment.
Actieve vulkanen kunnen tot op grote afstanden gevolgen hebben doordat ze deeltjes de atmosfeer in sturen die zonlicht tegenhouden. Daardoor wordt het kouder dan normaal en dat kan slechte oogsten tot gevolg hebben. Dat verschijnsel trof het Middellandse Zeegebied rond 1345, schrijven Bauch en Büntgen. Daardoor ontstond er een tekort aan voedsel.
Tegelijkertijd was er dus goed nieuws. In 1347 kwam er een einde aan een oorlog tussen aan de ene kant de belangrijke Italiaanse havensteden Genua en Venetië en aan de andere kant de Gouden Horde, het Mongoolse rijk dat zich uitstrekte van huidig Kazachstan tot en met de Krim. Die oorlog had de handel bemoeilijkt, vooral met het Zwarte Zeegebied.
Mongoolse en Italiaanse partijen stelden namelijk over en weer handelsembargo’s in. Nu het vrede was, konden Italiaanse handelaren weer schepen naar het oosten laten varen, zoals ze ook in het verleden al hadden gedaan. Daar konden ze voedsel inkopen, want net als tegenwoordig groeide er rond de Zwarte Zee veel graan. Dat verkochten de ondernemers aan de hongerige bevolking rond de Middellandse Zee.
Helaas was verder naar het oosten, waarschijnlijk in het huidige Kirgizië, een nieuwe variant geëvolueerd van de bacterie Yersinia pestis, die bij mensen de pest kan veroorzaken. In 1347 hadden die bacteriën de kusten van de Zwarte Zee bereikt. Daar leefden ze in vlooien die aan boord gingen van de Italiaanse graanschepen – verstopt in de vacht van ratten, of tussen het graan. Als het graan werd uitgeladen, gingen de vlooien mee aan wal, met de pest in hun lijfjes. Door de intensieve handelscontacten, zo betogen Bauch en Büntgen, kon de ziekte uitgroeien tot een ongekende ramp die in delen van Europa tot wel 60 procent van de bevolking doodde.
De Amerikaanse zelfstandig historicus John Aberth, expert op het gebied van de Zwarte Dood en middeleeuws klimaat, is zeer te spreken over het onderzoek: ʻDe auteurs leggen op een mooie manier een verband tussen de honger in de jaren 1340 en de handel met het Zwarte Zeegebied.ʼ
Dat er in die periode honger was, hadden historici al eerder opgemaakt uit teksten. Zo schreef een anonieme tijdgenoot over ʻde grote hongersnood in heel Italië, waarbij grote groepen bedelaars ternauwernood overleefden, zelfs van onmenselijk voedselʼ. En dat de pestbacterie op graanschepen over de Zwarte Zee meevoer, was ook al eerder aannemelijk gemaakt. Maar het nieuwe artikel legt een stevig verband tussen beide kwesties, vindt Aberth: ʻHet is ironisch dat de schepen die de bevolking moesten redden ook de ramp van de pest overbrachten.ʼ
De stelling dat de honger een gevolg was van vulkanische activiteit, vindt Aberth heel aannemelijk. ʻMaar het bewijs is indirect en daarom weet ik niet zeker of daar de oorzaak lag.ʼ
Dat een of meer vulkanen in de jaren voor de Zwarte Dood problemen veroorzaakten, leiden Bauch en Büntgen deels af uit opmerkingen van tijdgenoten, over donkere luchten. Een auteur uit het Toscaanse Pistoia bijvoorbeeld, zag ʻdampenʼ, die ʻvaak de zon bedekten en het zonlicht in duisternis veranderdenʼ. Dat kan verwijzen naar het effect van vulkanische deeltjes, maar heel helder zijn de notities niet.
Bauch en Büntgen kijken daarom ook met een natuurwetenschappelijke blik. Daarvoor gebruiken ze ijskernen die geboord zijn in Groenland en Antarctica. Doordat ijslagen daar geleidelijk zijn aangevroren, bevatten de kernen een historisch overzicht van de luchtkwaliteit door de tijd. Als er bijvoorbeeld een grote vulkaan actief was, bevatte de atmosfeer veel zwavel, en dat kwam vervolgens in het ijs terecht.
En inderdaad, concluderen de onderzoekers: rond 1345 was het zwavelgehalte opvallend hoog en dus moeten een of meer vulkanen deeltjes de atmosfeer in hebben geslingerd. Uit alle gegevens samen leiden de auteurs af dat die vulkaan of vulkanen in de tropen moeten hebben gestaan.
De conclusie van de onderzoekers sluit aan bij berichten van tijdgenoten over slecht weer in de jaren na 1345. En ook natuurwetenschappelijk onderzoek toont aan dat het rond de Middellandse Zee tussen 1345 en 1347 gemiddeld kouder was dan in de decennia ervoor en erna. Tot wel 2 graden. Jaarringen uit die periode laten bijvoorbeeld zien dat bomen in die nazomers minder hard groeiden dan normaal en dat is een bekende indicatie voor een lage jaartemperatuur. Al met al dus stevige, zij het indirecte aanwijzingen voor een verband met vulkanische activiteit.
Mogelijk gaven vulkanen zelfs vaker een zetje aan pandemieën. Zo trof de Pest van Justinianus vanaf 541 na Christus het Middellandse Zeegebied. Een paar jaar eerder – in 535 of 536 – was er veel vulkanische activiteit geweest, ook toen op een onbekende locatie. Vervolgens werd het koud en waren de oogsten slecht. Hoe dat verband hield met de pandemie is onduidelijk, maar wetenschappers houden rekening met een cluster was van oorzaken. Zo kregen wilde dieren, met in hun vacht vlooien met pestbacteriën, mogelijk meer ruimte toen het maatschappelijk slecht ging, en greep de ziekte zo om zich heen. Bovendien kunnen hongerige mensen op drift raken, waardoor ziekteverwekkers zich makkelijker kunnen verspreiden, vooral onder een verzwakte bevolking.
Dit soort oorzaken kunnen ook de Zwarte Dood hebben verergerd – naast de graantransporten die de bacterie een lift gaven.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant