Europa’s naïeve geloof in vrijhandel en beleefde diplomatie heeft het continent volledig afhankelijk gemaakt van China, dat een cynisch machtsspel speelt. De ingreep van minister Karremans bij Nexperia zal daar niets aan veranderen. Vandaag debatteert de Kamer over de zaak-Nexperia.
is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over financiën en landbouw.
‘Verreweg de grootste dreiging op het gebied van economische spionage komt uit China’, schreef de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) in zijn jaarverslag over 2018. Was getekend: Dick Schoof, toenmalig AIVD-directeur. De AIVD wees daarbij op het programma ‘Made in China 2025’, dat de Chinese regering in 2015 ontvouwde.
Het beleidsdoel van dat programma is China tot wereldleider, of beter nog: monopolist, te maken op de markt voor essentiële grondstoffen en technologieën waarvan de meeste andere landen afhankelijk zijn, en dan vooral de grote westerse economieën zoals de Verenigde Staten en de EU. Het uiteindelijke doel van die dominante positie is dat China de rest van de wereld dan ook politiek zijn wil kan opleggen, door andere landen economisch te chanteren.
Anno 2025 is de conclusie gerechtvaardigd dat China hard op weg is dit doel te bereiken, en op een aantal vlakken zelfs al heeft bereikt. Zo verwerkt China 90 procent van alle zeldzame aardmetalen, grondstoffen die cruciaal zijn voor allerlei technische toepassingen. De economische chantage is ook al begonnen. In oktober legde het Chinese ministerie van Handel exportbeperkingen op aan zeven zeldzame aardmetalen, lithiumbatterijen, industriële diamanten en een aantal technische toepassingen daarvan.
China reageerde daarmee op Amerikaanse strafmaatregelen. De VS stelden een jaar geleden een zwarte lijst op van Chinese bedrijven die geen toegang meer mogen krijgen tot geavanceerde technologie. Amerikaanse bedrijven mogen geen zaken doen met bedrijven op deze ‘entiteitenlijst’. De VS willen zo voorkomen dat China de opgebouwde kennis in westerse landen gebruikt om zelf een technologische voorsprong op te bouwen. Als China het westen op technologisch gebied voorbijstreeft, verwerft het land nog meer economische en politieke macht.
Terwijl de VS er niet voor terugschrikken een handelsoorlog met China te ontketenen, loopt de Europese Unie op eieren om de relaties met Beijing goed te houden. De EU heeft decennialang geprofiteerd van vrijhandel met China. De groeiende welvaart van Europeanen was mede te danken aan de import van goedkope consumentenartikelen uit Aziatische lagelonenlanden.
Nu China agressief economische werelddominantie nastreeft, heeft de EU daar geen goed antwoord op. Het continent vertrouwt op afspraken in handelsverdragen, maar de Wereldhandelsorganisatie die de regels moet handhaven bezwijkt onder de Chinese en Amerikaanse machtspolitiek. De EU kan ook minder slagvaardig optreden dan China en de VS, omdat zij met 27 democratieën, die elk hun eigenbelang behartigen, diep verdeeld is.
Minister van Economische Zaken Vincent Karremans stelde chipproducent Nexperia op 30 september onder curatele, omdat het ministerie bewijzen in handen kreeg dat de Chinese bestuursvoorzitter stiekem bezig was Nexperia’s intellectuele eigendommen, octrooien en productiefaciliteiten naar China over te hevelen. Volgens Karremans moest hij snel handelen, omdat die gevoelige transfer op zeer korte termijn zou plaatsvinden. Bestuursvoorzitter Zhang Xuezheng had eerder die maand een groot deel van het Europese management op staande voet ontslagen en vervangen door Chinezen zonder de vereiste bestuurservaring.
Karremans moet zijn niet eerder vertoonde ingreep donderdagavond in de Tweede Kamer verdedigen. De handelwijze van de VVD’er is omstreden, vooral omdat China keihard heeft teruggeslagen. China nam de controle over van de Nexperia-fabriek in China, die 70 procent van alle Nexperia-chips produceert, en legde die een exportverbod op.
Voor Europese, Japanse, en Amerikaanse autofabrikanten dreigden daardoor acute productieproblemen, omdat ze vrijwel geen voorraden aanhouden van de spotgoedkope, maar essentiële chips. Ze zijn volledig afhankelijk van leveranties uit China. Na overleg tussen de Amerikaanse president Donald Trump en de Chinese leider Xi Jinping heeft China de chiplevering weer mondjesmaat hervat. Maar China eist nu dat westerse klanten die de chips willen ontvangen, hun rekening in renminbi betalen aan de Chinese fabriek, en niet, zoals voorheen, in dollars aan Nexperia BV in Nijmegen.
Feitelijk heeft China de belangrijkste productiefaciliteit van het Nederlandse bedrijf daarmee losgekoppeld van de Nederlandse moeder. China eist nu dat Karremans zijn ingreep ongedaan maakt en bestuursvoorzitter Zhang, die door de Nederlandse Ondernemingskamer is geschorst, in zijn functie herstelt. Wat er gebeurt als Karremans geen gehoor geeft aan deze eis, is niet met zekerheid te voorspellen, maar zonder Chinese fabriek lijkt Nexperia Nederland op termijn ten dode opgeschreven.
Het ministerie hoopt het conflict diplomatiek op te kunnen lossen, omdat de Chinese fabriek op zijn beurt afhankelijk is van de aanvoer van basismaterialen uit Europa. De Nexperia-fabriek in China kan ook niet meer functioneren als het door zijn voorraden heen is, redeneert het kabinet.
Of die redenering opgaat, is maar zeer de vraag. Karremans wilde nog deze maand naar Beijing reizen voor een gesprek met zijn Chinese ambtgenoot, maar dat gaat niet door. Volgens Karremans is het bezoek uitgesteld omdat de Chinese ministers het te druk hebben, maar een andere verklaring is ook denkbaar: Karremans is afgepoeierd.
China beschikt in dit pokerspel over betere kaarten. Het land kent geen onafhankelijke vakbonden of rechtspraak en hoeft dus niet te vrezen voor stakingen van Chinese fabrieksarbeiders en voor aandeelhouders die schadeclaims bij de overheid indienen. Het Nederlandse kabinet heeft het vaak over het belang van een ‘gelijk speelveld’ voor Europese bedrijven, maar die bedrijven spelen op de wereldmarkt met één hand op de rug tegen China.
China verstoort de onderlinge concurrentieverhoudingen met staatssteun aan zijn industrie, iets wat EU-regeringen niet is toegestaan. Ook mogen Europese bedrijven niet of nauwelijks in Chinese bedrijven investeren of die overnemen, terwijl China, in elk geval tot voor kort, volop strategische overnamen in Europa kon doen.
Het faillissement van de Nexperia-fabriek in China is een prijs die het communistische regime misschien wel wil betalen om Nederland een lesje te leren en de Europese chipindustrie een slag toe te brengen. Dat laatste was waarschijnlijk altijd de motivatie achter de Chinese overname van Nexperia in 2017: het verplaatsen van de volledige chipproductie naar China en daarmee het vergroten van de Europese economische afhankelijkheid van Beijing.
De voormalige Philips-dochter NXP verkocht Nexperia aan twee Chinese investeerders die gelieerd zijn aan de Chinese staat. De Nederlandse overheid liet dat passeren, omdat de relatief simpele chips die Nexperia maakt niet als strategisch belangrijk werden gezien. Het gaat immers niet om geavanceerde technologie, maar om standaardtechnologie.
Dat bleek een misrekening, omdat Europese bedrijven ook zeer afhankelijk kunnen zijn van standaardonderdelen die uit China moeten komen. Dat bleek ook al tijdens de coronapandemie, toen de levering van onderdelen uit China tijdelijk stokte. Dat leidde destijds tot enig alarm in Europese regeringscentra. Economen riepen op de afhankelijkheid van Chinese leveringsketens te verminderen, maar die oproepen waren snel vergeten.
Karremans wordt nu verweten dat hij zich als een olifant in de porseleinkast heeft gedragen, maar traditionele diplomatie had in dit geval waarschijnlijk niet geholpen. De kans is groot dat de overdracht van het intellectueel eigendom was doorgegaan als de minister eerst beleefd een kopje thee was gaan drinken in Beijing. Dan had de Tweede Kamer hem hoogstwaarschijnlijk óók verwijten gemaakt. ‘Waarom heeft u niet tijdig ingegrepen? U was toch gewaarschuwd dat de Chinezen iets van plan waren?’
Politiek gezien is dit voor Karremans een situatie van damned if you do, damned if you don’t. Economisch gezien voert hij waarschijnlijk een verloren strijd.
Toen Noorwegen in 2010 de Nobelprijs voor de Vrede toekende aan een Chinese mensenrechtenactivist strafte China de Noren met drie jaar durende exportbeperkingen. Een Noorse onderzoeksinstelling concludeerde in 2020 dat de Noorse regering kort na de prijsuitreiking merkbaar vaker de kant van China koos bij stemmingen over VN-resoluties. ‘De resultaten suggereren dat de Chinese regering effectief economische sancties kan inzetten om het buitenlandbeleid van democratische regeringen te beïnvloeden.’
De Europese economie wordt almaar afhankelijker van China. De Duitse economische nieuwssite iwd publiceerde in juni een bericht onder de kop: Afhankelijkheid van China: Duitsland speelt met vuur. Het artikel stelde dat 230 industriële productgroepen in Duitsland voor meer dan 50 procent afhankelijk zijn van import uit China, en dat aantal neemt toe. Het gaat onder andere om chemicaliën, zoals grondstoffen voor medicijnen en bestrijdingsmiddelen.
Volkswagen investeert momenteel miljarden euro’s in productielocaties in China, waar het elektrische auto’s wil produceren voor de Europese markt. Dat gebeurt in joint ventures met Chinese bedrijven, die op die manier toegang krijgen tot de technologische kennis van de Duitse automaker. Europese bedrijven kunnen de verleiding niet weerstaan om in China te produceren, vanwege de lage loonkosten in dat land.
RTL Nieuws en Follow the Money stelden in 2022 dat inmiddels meer dan negenhonderd Nederlandse bedrijven een Chinese eigenaar hebben, waaronder hoogtechnologische bedrijven als voormalig NXP-dochter Ampleon en voormalig Philips-dochter Anteryon, maar ook het grote containeroverslagbedrijf Cosco, een grote logistieke speler in de Rotterdamse haven. Nederland kent sinds 2023 een wet die de overheid de mogelijkheid geeft zulke overnamen te verbieden, maar veel Chinese overnamen vonden al eerder plaats.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant