De Nederlandse ex-bankier Pieter Wittenberg hielp migranten vanaf 2016 Lesbos te bereiken. Donderdag staat hij – met 23 anderen – voor een Griekse rechter op verdenking van mensensmokkel. Het past in een bredere trend van het criminaliseren van de hulp aan vluchtelingen.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over het Middellandse Zeegebied en migratie.
Hij wees op Lesbos landingsplekken aan voor bootvluchtelingen vanuit Turkije – weg van de kliffen en van de ondiepten. Hij gaf die mensen droge kleren, schoenen en sokken. Sloeg hun een reddingsdeken om, ‘op de goede manier’, zodat ze het niet nog kouder kregen dan ze het al hadden. Hij pikte de migranten met onderkoelingsverschijnselen eruit om ze medisch te laten behandelen.
Volgens de Griekse officier van justitie heeft Pieter Wittenberg (77) zich met deze acties schuldig gemaakt aan onder meer mensensmokkel en deelname aan een criminele organisatie. Samen met 23 andere reddingswerkers, die verdacht worden van dezelfde feiten, staat hij donderdag voor een Griekse rechter op Lesbos.
Al in de zomer van 2018 klopte de Griekse politie op de deur van het huis op Lesbos waar Wittenberg altijd verbleef. De voormalige zakenbankier was in 2016 naar het Egeïsche eiland vertrokken om hulp te bieden aan bootvluchtelingen. ‘Ik was niet thuis’, vertelt Wittenberg telefonisch. ‘Later heb ik me vrijwillig bij de autoriteiten gemeld.’ Hij mocht zijn proces in vrijheid afwachten.
Tot nu toe verscheen hij al ‘vier of vijf keer’ voor een Griekse rechtbank. In 2023 haalde de Hoge Raad een streep door een aanklacht wegens spionage.
Nu is het dan eindelijk tijd voor de kern van de zaak. Op de rol staan misdrijven waarvoor Wittenberg en zijn kompanen jarenlang de cel in kunnen gaan. ‘Er is geen peil op te trekken waar dit naartoe gaat’, zegt Wittenberg. ‘Iedere keer als er een rechtszitting is, koop ik een enkele reis naar Griekenland. Ik weet niet of ik snel naar Nederland zal terugkeren.’
De criminalisering van hulpverlening aan migranten komt steeds vaker voor. Picum, een netwerk van Europese organisaties voor ongedocumenteerden, telt ieder jaar hoeveel mensen er in dit soort zaken worden vervolgd: omdat ze mensen redden op zee, bijvoorbeeld, of omdat ze iemand zonder verblijfsvergunning onderdak geven. Vorig jaar kwam die telling uit op 142. ‘We zien de laatste jaren een groeiende trend’, zegt Silvia Carta, werkzaam bij Picum.
Het past in een tijd waarin de Europese houding tegenover asielzoekers steeds afwijzender wordt. ‘In veel landen is een toxisch debat gaande’, zegt Carta. ‘Tien jaar geleden ging het nog weleens over hoe we asielzoekers een menswaardige behandeling konden geven. Nu staat alles in het teken van criminalisatie, deportatie, grensverdediging.’
Dat geldt zeker ook in Griekenland en Italië, de landen die in 2024 de meeste hulpverleners voor het gerecht sleepten. Vaak zijn dit langdurige processen, van zes, acht of zelfs tien jaar. Carta: ‘Het blijkt in de praktijk ook lastig te bewijzen dat er sprake is van mensensmokkel, als het in werkelijkheid gaat om solidariteit tussen mensen.’
Ook Pieter Wittenberg wacht al meer dan zeven jaar op de uitkomst van zijn proces. ‘Het is een onderdeel van mijn leven geworden’, zegt hij. ‘Ik kan wel heel dapper zeggen: het maakt me niet uit, ik zou het zo weer doen. Maar wat ik me de laatste tijd veel meer ben gaan realiseren, is wat dit allemaal betekent voor mijn familie.’
Volgens Silvia Carta lopen de meeste zaken tegen hulpverleners van migranten met een sisser af. ‘Het gebeurt zelden dat iemand schuldig wordt verklaard en een straf krijgt opgelegd.’ In Griekenland kan Carta geen enkele zaak bedenken die leidde tot de veroordeling van een Europese hulpverlener. Wel werden migranten bestraft voor het helpen van medereizigers.
Toch is in de praktijk het kwaad al geschied, zegt Wittenberg. ‘De impact op het dagelijks werk is heel groot. Sinds wij in 2018 vervolgd zijn, is er niemand meer die hulp biedt op het strand. Andere ngo’s en journalisten durven dat niet meer. Ze zijn bang dat de politie hen arresteert.’
Het gevolg, schetst Wittenberg, is dat er niemand meer getuige is van wat er aan de Griekse kust gebeurt. ‘De kustwacht en de havenpolitie hebben vrij spel. Ze kunnen asielzoekers terugduwen zonder dat buitenstaanders het zien. Uiteindelijk zijn vluchtende mensen het kind van de rekening.’
Aan het einde van het gesprek bekent Wittenberg dat hij de laatste tijd veel huilt. ‘Als ik klassieke muziek opzet, van Bach bijvoorbeeld, dan breek ik. Niet om mijn eigen zaak, die is onbelangrijk. Om hoe de maatschappij geworden is. De hardheid. De onverschilligheid over hoe aan de Europese grenzen levende mensen in lijken veranderen. Hoe kan het dat we hier geen rode lijn trekken?’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant