Wereldpremière De Amerikaanse sopraan Claron McFadden zingt het nieuwe ‘Standards’ van componist David Lang, geïnspireerd door songs van Billie Holiday en Sarah Vaughan, en door 14de-eeuwse gedichten. In dit dagboek vertelt ze hoe ze te werk gaat vanaf het moment dat ze een opdracht krijgt. „Ik ben ermee gestopt componisten te vertellen wat mijn bereik is.”
Claron McFadden en het Cello Octet eind november tijdens een repetitie van ‘Standards’.
Het Cello Octet heeft me gevraagd het stuk Standards van David Lang te zingen. Kort daarna vraagt me een jonge zangstudent: „Jij zingt zoveel wereldpremières, hoe krijg je het voor elkaar om al die ingewikkelde partituren te leren?” Mijn antwoord is grappig bedoeld, maar wel waar. Ik zeg: „Stel je voor dat je favoriete modeontwerper speciaal voor jou een outfit wil maken. De ontwerper vraagt je om precies te beschrijven hoe je deze outfit wilt hebben, zodat hij echt helemaal van jou is, en combineert zijn eigen creativiteit met jouw ideeën. Bij de eerste keer passen bespreken jullie samen wat goed werkt en wat nog niet helemaal natuurlijk aanvoelt. De ontwerper voert de nodige aanpassingen door, de uiteindelijke outfit is een verlengstuk van wie je bent.
Zo is het ook met de wereldpremière van een nieuw muziekstuk. Het proces begint met een gesprek met de componist. Ik ben ermee gestopt componisten te vertellen wat mijn bereik is, nadat een zeer onervaren componist eens wilde dat ik pagina’s lang een hoge C pianissimo neuriede, omdat ik hem verteld had dat ik een hoge C in huis had. Nu geef ik gewoon het beeld van een zandloper. Dat is een analogie voor het bereik van mijn stem: vol en krachtig in de lage ligging, „slanker” in het middenregister, en vol en krachtig in de hoogte.
Het werkt: een perfect passende outfit, elke keer weer!
Ieder nieuw stuk is een zoektocht. Ik geloof dat iedere componist een eigen inspiratiebron heeft. Als je die kent en begrijpt, ben je al aardig op weg in je zoektocht. En dat maakt het dan weer veel gemakkelijker om te doorgronden welke noten in een bepaald stuk het meest logisch op elkaar volgen.
Ik heb ooit een stuk gezongen van een componist wiens muziek notoir complex is. Ik kon de eerste maat niet eens tellen – laat staan wiskundige berekeningen maken om de uiterst ingewikkelde ritmes te begrijpen. Bij de eerste repetitie met mij en de componist zei hij dat hij erg blij was dat het stuk werd gespeeld. Dat maakte me wel minder nerveus, maar ik had nog geen noot gezongen. Ik probeerde zo precies mogelijk te zijn, en hij leek te herkennen wat ik zong. Toen kwamen we bij een bijzonder lastige maat die ik gewoon niet kón leren, zelfs niet na er 8 uur aan te hebben besteed.
Ik werkte me er met moeite doorheen en toen deed ik het ondenkbare: ik vroeg hem de passage aan mij voor te zingen. Ik heb eerder stukken gedaan van componisten die geen idee hadden van wat ze geschreven hadden, dus nu vroeg ik hem om die specifieke maat zeven keer te zingen. Met twee redenen: ik wilde kijken of hij zeven keer precies hetzelfde zou zingen (dat deed hij) én ik wilde wat hij zong als één muzikaal gebaar onthouden. Ik zong de passage daarna nog een keer, en het ging al iets beter. Na een lange stilte zei hij: „Ik ben erg gefascineerd door de beweging van gevleugelde insecten…”. En bam, opeens klopte alles! Zouden de ritmische structuren in zijn muziek geïnspireerd zijn door insecten? Tijdens het optreden dacht ik bij elke ingewikkelde passage aan een gevleugeld insect. De componist was heel tevreden met mijn optreden.
Repetitie voor ‘Standards’.
David Lang stuurt me de partituur op met de vraag of ik nog iets veranderd wil hebben. Ik wil een nieuwe partituur altijd zo snel mogelijk in handen hebben. Niet om er meteen aan te kunnen beginnen, maar wel om te kijken wanneer ik er echt mee moet beginnen. Ik weet dat het tijd is om te beginnen als ik midden in de nacht wakker word met het stuk in mijn hoofd.
Nu, een jaar na het eerste gesprek, begint het echte werk. Ik begin altijd met een speciaal ritueel: ik markeer mijn passage in de compositie in geel, en kijk dan naar mijn „vrienden”—de instrumenten die me on track houden — en markeer die in blauw. Ik fluit of neurie de noten binnen mijn normale spreekbereik. Ik kreeg lang geleden een tip van een zangeres die veel hedendaagse muziek uitvoerde: plaats alle noten binnen het bereik van één octaaf. Dat helpt om gevoel te krijgen voor een lyrische zanglijn.
Soms begin ik bij het begin van de partituur, waar ik dan methodisch doorheen ga. En soms ook start ik met de makkelijkste delen, om de muzikale taal te leren begrijpen. Ik werk graag met audiobestanden omdat die me in staat stellen mijn rol in het hele muzikale landschap te begrijpen, maar mijn stem moet ECHT luid zijn.
Vandaag begint de eerste repetitie van Standards met het Cello Octet. Ik kan de nacht voor een eerste repetitie nooit slapen. Inmiddels weet ik waarom. Toen ik nog studeerde, werd ik door een professioneel ensemble eens uitgenodigd voor een concert. Ik moest twee stukken leren. Eén sprak me meteen aan; daar heb ik toen dag en nacht aan gewerkt. Ik kende zelfs alle instrumentale partijen. De eerste repetitie verliep briljant. De componist was blij, ik was dolgelukkig. Het andere stuk was veel korter en veel makkelijker. Dácht ik. Die eerste repetitie was een regelrechte ramp, het ensemble moest de repetitie staken omdat ik mijn partij niet kende. Ik schaamde me diep.
Een trauma was geboren. Ik heb hier een terugkerende nachtmerrie over. Tijdens de eerste repetitie valt er een enorme stilte en iedereen draait zich naar me om. Ik besef dat ik een pagina van mijn partij over het hoofd heb gezien en die nooit heb geleerd. Dit is één keer echt gebeurd. Gelukkig was het maar één regel in een oratorium. Maar toch…
Vanavond is de première. Ik heb mensen na een wereldpremière vaak horen zeggen: „Wat teleurstellend, er was niets nieuws aan!”. Ik denk dat er veel druk ligt op vooral jonge componisten om altijd maar innovatief te zijn. In plaats daarvan zouden ze aangemoedigd moeten worden om de tijd te nemen die ze nodig hebben om echt hun eigen muzikale stem te vinden – en om die te behouden.
Ik werk met componisten die geïnspireerd zijn door dieren, insecten, percussie, avant-gardepop, jazzarticulatie, specifieke intervallen, specifieke harmonieën, contrapunt, microtonaliteit, polyritmes. Ze hebben een idee dat hun eigen artistieke logica volgt. Vervolgens zetten ze dat idee om in een partituur, en is het aan mij als uitvoerder om die logica te begrijpen, van de pagina te halen en in mijn eigen hoofd te brengen. Pas dan wordt de muziek ook echt een verlengstuk van wie ik ben.
‘Standards’ van David Lang. De wereldpremière door Claron McFadden en Cello Octet Amsterdam was op 27 november in het Muziekgebouw aan ’t IJ in Amsterdam. Tournee in dec en febr. Info: cellooctet.com
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC