Een wetenschappelijk tijdschrift zet een streep door een invloedrijke 25 jaar oude overzichtsstudie die concludeerde dat de veelgebruikte onkruidverdelger glyfosaat niet kankerverwekkend zou zijn. Reden: het verzwijgen van de grote rol van pesticidenfabrikant Monsanto bij de totstandkoming van het onderzoek.
schrijft voor de Volkskrant over medische- en betawetenschappen.
Er waren onder meer ‘zorgen over de auteurschappen en de waarheidsgetrouwheid van de resultaten’, zo schrijft de Utrechtse emeritus-hoogleraar toxicologie Martin van den Berg in een toelichting in het tijdschrift Regulatory Toxicology and Pharmacology. Als hoofdredacteur van dat blad zegt hij niet meer in te kunnen staan voor de betrouwbaarheid van de bevindingen.
Dit betekent niet dat glyfosaat dús kankerverwekkend is, of dat regulering op de schop moet.
‘Europese analyses over de toelating van glyfosaat hebben deze publicatie niet meegenomen’, benadrukt een woordvoerder van het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) desgevraagd. Dat komt, zo legt hij uit, omdat de Europese Unie alleen studies bekijkt waarin daadwerkelijk experimenten zijn uitgevoerd met glyfosaat, niet overzichtsstudies zoals de nu teruggetrokken publicatie.
Al decennialang woeden er discussies over de schadelijkheid van het bestrijdingsmiddel, bekend onder de merknaam Roundup. ‘Het hele dossier ligt onder het vergrootglas’, zegt toxicoloog Paul Scheepers (Radboud Universiteit). In 2015 vond het kankeragentschap van de Wereldgezondheidsorganisatie (IARC) dat glyfosaat ‘waarschijnlijk’ bepaalde types kanker zoals non-hodgkinlymfomen veroorzaakte, al ging het daarbij om ‘beperkt bewijs’.
De Europese voedselveiligheidsautoriteit EFSA concludeerde in een uitgebreide analyse in 2023 dat er onvoldoende bewijs is dat het middel kankerverwekkend is. Zo bleek uit een langjarige studie onder 45 duizend Amerikaanse boeren dat glyfosaatgebruik niet tot meer kankergevallen leidde.
Scheepers: ‘Er zijn heel veel studies, met soms tegenstrijdige resultaten. Dat maakt het lastig om gezondheidseffecten eenduidig vast te stellen.’
‘De teruggetrokken publicatie was destijds een mijlpaal’, vertelt Van den Berg aan de telefoon. ‘Het was de eerste overzichtsstudie die keek naar carcinogeniteit van glyfosaat en de eerste die dat op een heel grote schaal deed.’
Het artikel behoorde tot de top-0,1-procent van meest aangehaalde wetenschappelijke studies over het bestrijdingsmiddel glyfosaat. Ook werd het meegenomen in tientallen beleidsanalyses wereldwijd.
Een van de auteurs was de gerenommeerde Nederlandse hoogleraar Bob Kroes (1940–2006), toxicoloog bij het RIVM en de Universiteit Utrecht. Kroes en zijn medeauteurs Gary Williams en Ian Munroe hadden onder meer studies geanalyseerd waarbij proefdieren een leven lang waren gevolgd, en concludeerden dat die geen verhoogde kans hadden op tumoren of vruchtbaarheidsproblemen. Ook vonden ze geen aanwijzingen dat glyfosaat zorgde voor DNA-schade (dat kanker kan veroorzaken).
Maar Monsanto betaalde de onderzoekers vrijwel zeker voor hun publicatie, zonder dat dit vermeld stond, zag onder anderen Naomi Oreskes (Harvard University). Oreskes schreef eerder een boek over hoe de fossiele industrie doelbewust twijfel zaait over klimaatverandering. ‘Uit e-mails van Monsanto is gebleken dat er financiële vergoeding is gegeven’, bevestigt ook Van den Berg.
Met een collega spitte Oreskes openbaar gemaakte rechtbankdocumenten door van een zaak tegen Monsanto uit 2017, de zogeheten ‘Monsanto papers’. In een vakpublicatie reconstrueerden de twee onderzoekers afgelopen september hoe het bedrijf achter de schermen te werk ging bij het gewraakte artikel en welke impact de publicatie daarna had. Ze trokken vervolgens aan de bel bij Van den Berg.
Het bedrijf (tegenwoordig onderdeel van chemiereus Bayer) had delen van de tekst waarschijnlijk voorgekauwd, bleek uit de openbaargemaakte emails. ‘We zouden de kosten laag houden als we zelf het schrijfwerk doen en dat zij gewoon zouden ondertekenen, zogezegd’, zo schreef een leidinggevende binnen Monsanto over een ander artikel dat het bedrijf achter de schermen wilde schrijven. ‘Dit is hoe we het deden bij Willams, Kroes & Munro.’ Om welke exacte passages het ging, is nooit bekend geworden. Saillant is dat Regulatory Toxicology and Pharmacology destijds bekend stond als een tijdschrift dat welwillend stond tegenover de industrie.
Daarnaast hadden de auteurs wél ongepubliceerde onderzoeksgegevens van Monsanto geanalyseerd, maar níet die van andere, onafhankelijke, studies, zo staat in de toelichting bij de terugtrekking. Van den Berg: ‘Dat is allemaal in strijd met de wetenschappelijke standaarden – ook met die uit het jaar 2000. In feite heb je hier een slager die zijn eigen vlees keurt.’
Bij navraag door het tijdschrift bleef het stil aan de kant van Williams, de enige nog levende auteur. Hij reageerde evenmin op vragen van de Volkskrant. Toen de ‘Monsanto papers’ uitkwamen in 2017 ontkenden zowel Williams’ universiteit (het New York Medical College) als Monsanto dat het bedrijf aan het artikel had meegeschreven.
Van den Berg vermoedt dat de terugtrekking vooral in de Verenigde Staten gevolgen zal hebben. ‘In Amerikaanse rechtszaken over glyfosaat wordt deze studie vaak aangehaald. Sinds 2000 weten we al dat glyfosaat niet kankerverwekkend is, is dan het betoog. Die uitspraak klopt nu niet meer. Maar wat dit in ieder geval aangeeft is hoe groot de invloed van Monsanto was op de wetenschap.’
Het is lovenswaardig, voegt Scheepers toe, dat dit vakblad nu nog in actie is gekomen. ‘Dat is goed voor de betrouwbaarheid van de wetenschap.’ In 2027 besluit de Europese Unie of glyfosaat hier toegestaan blijft. Tot die tijd zal elke nieuwe studie kritisch bekeken worden, verwacht de toxicoloog.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant