Gratieverzoek Aangemoedigd door president Donald Trump heeft de Israëlische premier Benjamin Netanyahu officieel om gratie verzocht in de langlopende rechtszaken tegen hem. Maakt dit uitzonderlijke verzoek kans?
Premier Benjamin Netanyahu hoopt op gratie.
Sinds 2020 verdeelt de corruptiezaak tegen premier Benjamin Netanyahu de Israëlische samenleving. Zijn aanhangers – de ‘bibisten’ – zien hem als slachtoffer van een politieke heksenjacht, terwijl een groot deel van het land vindt dat hij vanwege de juridische processen had moeten aftreden. Afgelopen zondag vroeg Netanyahu president Isaac Herzog officieel om gratie in de drie zaken die nog tegen hem lopen. Vijf vragen en antwoorden.
Netanyahu, die sinds 1996 drie gescheiden termijnen als premier heeft gehad, werd in 2019 aangeklaagd voor omkoping, fraude en vertrouwensbreuk in drie met elkaar verweven zaken.
In zaak 4000, beschouwd als de zwaarste aanklacht, zou Netanyahu als premier gunstige regelgeving hebben doorgedrukt voor telecomgigant Bezeq, goed voor honderden miljoenen euro’s aan voordeel voor eigenaar Shaul Elovitch. In ruil daarvoor zou Elovitch via nieuwssite Walla positieve berichtgeving over Netanyahu hebben laten publiceren.
Zaak 2000 draait eveneens om mediabeïnvloeding: Netanyahu zou hebben onderhandeld met Arnon Mozes, eigenaar van de krant Yedioth Ahronoth, die bereid was vriendelijker over hem te berichten als de regering een concurrerende krant zou afremmen.
Zaak 1000 gaat over het aannemen van dure cadeaus – luxe sigaren, champagne en sieraden – van vermogende relaties in ruil voor politieke gunsten.
De premier ontkent de aanklachten en noemt ze al jaren een poging van een liberale „deep state” om hem politiek uit te schakelen.
Nu alle nog levende gijzelaars zijn teruggekeerd, lijkt Netanyahu het politieke momentum wat meer aan zijn kant te hebben. Eerder dit jaar, tijdens het staakt-het-vuren, riep voormalig president Trump al dat Netanyahu gratie zou moeten krijgen. Half november herhaalde Trump dit in een brief aan president Herzog, opnieuw zonder juridische onderbouwing. Ook binnen de regering krijgt Netanyahu steun: minister Israel Katz (Defensie) stelt, net als de premier zelf, dat gratie de nationale verdeeldheid zou kunnen verminderen.
Netanyahu zelf wijst als reden op zijn frequente rechtbankbezoeken: sinds oktober moet hij drie keer per week verschijnen, eerder was dat twee keer. Volgens hem ondermijnt deze verplichting het landsbelang, gezien Israëls „veiligheidsuitdagingen”. Gratie zou bovendien „de broodnodige nationale verzoening bevorderen”.
Het verzoek is uitzonderlijk. Het corruptieproces sleept al meer dan vijf jaar voort en bevindt zich nog steeds in de bewijsfase. In Israël wordt gratie normaal pas overwogen na een veroordeling, en vrijwel altijd nadat iemand schuld heeft bekend of berouw heeft getoond. Netanyahu doet geen van beide en riskeert theoretisch tot tien jaar gevangenisstraf.
De kans dat Netanyahu gratie wordt verleend is klein. Het Israëlische gratierecht is bedoeld voor veroordeelden die berouw tonen, niet voor een zittende premier die een lopend proces wil beëindigen. Netanyahu doet geen schuldbekentenis, aanvaardt geen verantwoordelijkheid en weigert af te treden. President Herzog zelf noemde het verzoek „uitzonderlijk” en sprak van aanzienlijke implicaties voor de rechtsstaat.
Oppositieleiders Yair Lapid en Naftali Bennett zijn kritisch, en benadrukken dat gratie alleen denkbaar is als Netanyahu zich volledig uit de politiek terugtrekt – een voorwaarde die hij afwijst.
Gratie tijdens een lopend proces ondermijnt het principe van gelijke behandeling voor de wet. Het precedent van Ehud Olmert, premier van 2006 tot 2009, laat zien hoe uitzonderlijk Netanyahu’s verzoek is. Ook Olmert werd tijdens zijn premierschap geconfronteerd met meerdere corruptieonderzoeken – steekpenningen, belangenverstrengeling en fraude bij campagnefinanciering. Toen in 2008 duidelijk werd dat procureur-generaal Menachem Mazuz hem zou vervolgen, trad Olmert af, nog voordat er formele aanklachten waren geformuleerd. Hij werd, na een hoger beroep, veroordeeld tot een celstraf van 18 maanden, maar kreeg geen gratie.
Critici zien het gratieverzoek als onderdeel van een bredere poging van Netanyahu’s coalitie om de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht te beperken. Sinds januari 2023 waren er regelmatig grootschalige protesten tegen de plannen van de regering om de macht van het Hooggerechtshof in te perken. Deze plannen beogen onder andere dat het Hooggerechtshof minder beslissingen van de regering kan terugdraaien, meer politieke invloed op de benoeming van rechters en de bevoegdheid om met een parlementaire meerderheid uitspraken van het hof te negeren.
Het gratieverzoek verscherpt de politieke verdeeldheid in Israël. Netanyahu’s aanhangers vinden dat de premier slachtoffer is van een politiek gemotiveerde heksenjacht. Zij zien de rechtszaak als een afleidingsmanoeuvre die de premier verhindert zich volledig te richten op veiligheid en buitenlandse betrekkingen.
Voor zijn critici is het verzoek juist het bewijs dat Netanyahu zijn persoonlijke belangen boven die van het land stelt. Het feit dat hij weigert af te treden terwijl hij onder vervolging staat, ondergraaft volgens hen het vertrouwen in democratische instituties. Oppositiepartijen vrezen dat een eventuele gratie een precedent schept waarbij toekomstige leiders zich aan vervolging kunnen onttrekken.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC