Videogetuigenissen In het Nationaal Holocaustmuseum klinken stemmen die allang hadden kunnen verstommen. Dankzij moderne technologie is het voor het eerst in Nederland mogelijk om ‘in gesprek te gaan’ met overlevenden van de Shoah.
Pinchas Gutter tijdens de opnames van zijn getuigenis, in de ‘green room’ van de USC Shoah Foundation.
Op een scherm in het Nationaal Holocaustmuseum verschijnt Pinchas Gutter (93), overlevende van de Shoah. Hij knippert even, kantelt zijn hoofd, en luistert – of lijkt te luisteren – naar een bezoeker die net een vraag heeft gesteld. Dan antwoordt hij, rustig en precies, alsof hij tegenover je zit. Maar Gutter staat niet in de zaal. Zijn aanwezigheid komt uit een andere ruimte, de studio van de Amerikaanse USC Shoah Foundation, een stichting die zich inzit voor het vastleggen van hedendaagse videogetuigenissen van Shoah-overlevenden.
Wie zich wil voorstellen hoe deze getuigenissen worden opgenomen, moet een cirkelvormige studio voor zich zien die gevuld is met tientallen camera’s, microfoons vanuit alle richtingen, en een belichting die elke gezichtsuitdrukking zichtbaar maakt. Getuigen nemen plaats op een eenvoudige stoel in het midden van de cirkel. Voor hen geen publiek, alleen een interviewer, een technicus en een lijst van honderden vragen, gesteld in talloze variaties.
De USC Shoah Foundation noemt het Dimensions in Testimony. Het is geen simpel interview, maar een levensdocument. Elke overlevende beantwoordt 900 tot 1.500 vragen over gebeurtenissen, emoties, details, muziek, familie, geloof, eten, angsten, dromen. Alles wat iemand ooit zou kunnen willen weten.
De USC Shoah Foundation beheert de grootste collectie videogetuigenissen van massaal geweld ter wereld met ongeveer 60.000 levensverhalen, waarvan 53.000 van overlevenden van de Shoah. Deze volledige collectie is op afspraak beschikbaar voor bezoekers in het Kenniscentrum van het Nationaal Holocaustmuseum, dat gevestigd is in de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam.
Sommige getuigen, vooral ouderen die nooit eerder hun volledige verhaal deelden, moesten venster na venster opengooien in hun geheugen. De camera’s registreerden niet alleen woorden maar ook aarzelingen, stiltes, handgebaren, trillingen in de stem. In de beelden die worden vertoond, zie je soms een blik die afglijdt naar een plek waar de camera niet kan komen. Dat moment van naar binnen keren is precies wat deze opnames zo waardevol maakt.
Voor de tentoonstelling Vertel verder… In gesprek met Holocaustgetuigen in het Nationaal Holocaustmuseum werd maar een fractie van dat enorme archief benut. Het doel was om overlevenden samen te brengen uit twaalf Europese landen om te laten zien hoe uiteenlopend de Shoah was. Dat betekende zoeken naar getuigen uit Polen, Duitsland, Belarus, Servië, Griekenland, Kroatië en Albanië. Met verschillende achtergronden, van streng religieus tot bijna volledig geassimileerd. Van deze twaalf gekozen overlevenden is het mogelijk om, voor het eerst in Nederland, met twee interactieve getuigen ‘in gesprek te gaan’. De andere tien zijn te bekijken als niet-interactieve getuigenissen.
Die verscheidenheid is geen toeval, maar een bewuste keuze van hoofdconservator van het Nationaal Holocaustmuseum Annemiek Gringold, naar aanleiding van het beleid van de USC Shoah Foundation. In de jaren negentig, toen het archief werd opgezet, werden teams naar alle mogelijke landen gestuurd voor het maken van de opnames.
Met behulp van technologie voor natuurlijke taalverwerking zet het interactieve biografiesysteem de gestelde vragen om in zoektermen. Vervolgens koppelt het systeem deze termen aan het meest passende, vooraf opgenomen antwoord van de geïnterviewde en speelt het systeem het bijbehorende videofragment af.
In werkelijkheid spreekt Gutter dus niet in realtime, de magie zit in de illusie van een doorlopend gesprek. Dat gesprek is nooit helemaal perfect, maar vaak verbluffend dichtbij. De woorden die bezoekers horen, zijn altijd authentiek: niets is gegenereerd of achteraf aangevuld. Het zijn de exact geformuleerde antwoorden van de getuige zelf.
Voordat een getuigenis een museum bereikt, gaat het door tientallen handen. Technici synchroniseren het beeld van alle camera’s, onderzoekers catalogiseren elk antwoord op trefwoord, thema, gebeurtenis, tijd en plaats en historici controleren de nauwkeurigheid en context. Vervolgens wordt het hele document verbonden met een index, zodat toekomstige bezoekers een vraag kunnen stellen als „hoe was het om in het getto te leven”, of preciezer, „kunt u vertellen over Jom Kipoer in het getto van Warschau”. Dan verschijnt Pinchas Gutter, begripvol, soms glimlachend, soms zichtbaar getroffen door zijn eigen herinnering. Hij antwoordt met zijn eigen woorden.
Er is iets intiems aan deze technologie. Niet omdat het voelt alsof de overlevende echt luistert, maar omdat alles wat je ziet onvervalst is. Er is geen montage die pijnlijke momenten wegpoetst. Geen redacteur die een verhaal verfraait. Alleen de getuige, de camera’s, de stilte en de onherroepelijkheid van wat wordt verteld.
Niet om het verleden romantisch levend te houden, maar om de werkelijkheid ervan tastbaar te maken en te houden. Wie eenmaal begint met luisteren, merkt dat deze stemmen – al zijn ze gevangen in pixels en data – een gewicht hebben dat niet verdwijnt. Niet wanneer het scherm dooft, en niet wanneer je het museum uitloopt.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren
Source: NRC