Online diensten Sociale media als Instagram en Snapchat laten steeds vaker gebruikers betalen voor hun diensten, tot grote verontwaardiging van de gebruikers. Maar deskundigen vinden het niet gek dat steeds meer online diensten geld vragen.
Smartphone met het logo van Snapchat.
„Ik heb denk ik wel 55.000 foto’s opgeslagen.” Merel den Boer (24) is een dagelijkse gebruiker van de de app Snapchat. Het sociale mediaplatform kondigde in oktober aan dat het opslaan van ‘herinneringen’ (foto’s en video’s gemaakt in de app) niet langer gratis zal zijn. Dit zorgde voor grote verontwaardiging onder gebruikers. „Ik heb als trouwe gebruiker meer dan tien jaar aan herinneringen opgebouwd. Het is echt een basisfunctie van de app. Ik vind het raar dat ik daar ineens voor moet betalen.”
De app, die al bestaat sinds 2011, draait vooral om het versturen van foto’s, die na openen verdwijnen en nooit meer terug te halen zijn. Daarom introduceerde Snapchat in 2016 de functie genaamd ‘herinneringen’, waarmee gebruikers hun gemaakte foto’s konden bewaren en doorzoeken. De herinneringsfunctie was tot op heden gratis, maar nu zal elke gebruiker die meer dan 5GB aan foto’s heeft opgeslagen een maandelijks bedrag moeten betalen. Anders zal de gebruiker zijn herinneringen verliezen.
Tot grote schrik van ook Tygo Gauw-Rozeboom (22), die de app al sinds 2017 gebruikt. „Snapchat promootte een aantal jaar geleden juist de herinneringen-functie, waardoor het voor mij echt een gewoonte is geworden om alles op te slaan. Deze update heeft een enorme impact op het gebruik van de app. Ik voel me gedwongen om geld te gaan betalen, omdat ik anders alles kwijt ben.”
Snapchat is niet het enige platform dat haar diensten niet langer gratis aanbiedt. Op Instagram kregen gebruikers afgelopen zomer een melding dat zij maandelijks moeten betalen als zij niet langer gepersonaliseerde advertenties wilden zien. Wie niet wil betalen met geld of data, kan enkel zijn account deactiveren of definitief verwijderen. Ook dit leidde tot wereldwijde kritiek. Gebruikers van X en Reddit maken zich zorgen over hun privacy, en vragen zich af of Meta wel een betaalmuur mag optrekken in plaats van het verzamelen van persoonlijke gegevens.
Maar deskundigen zijn niet verbaasd over de ontwikkelingen bij de sociale media. „De gratis-internetcultuur, waar veel gebruikers vanuit gaan, heeft eigenlijk nooit bestaan.”, zegt Anne Helmond, hoogleraar data, media en maatschappij aan de Universiteit Utrecht. „Hoewel het ‘gratis’ verdienmodel van sociale media, gebaseerd op gepersonaliseerde advertenties, zorgt voor het overgrote deel van hun inkomsten, lijkt het alsof de platforms daar steeds minder afhankelijk van willen worden.”
De gebruiker, die gewend is geraakt aan het ‘gratis’ verdienmodel, heeft ongemerkt eigenlijk altijd al betaald voor de sociale mediaplatformen. Maar dan wel niet met geld, maar met hun persoonlijke data. „Het hele verdienmodel van techbedrijven is gebaseerd op het verzamelen van de data van hun gebruikers. Bij Meta levert dat tot wel 97 procent van de inkomsten op. Het is nooit gratis, jij bent altijd het product.”
Die persoonlijke data verzamelen de sociale mediaplatforms onder meer door informatie over het vriendennetwerk, de activiteiten en de berichten van de gebruikers te verzamelen en analyseren. Met die data stellen ze een gebruikersprofiel op, waar het platform gepersonaliseerde advertenties op kan afstemmen. De gegevens worden daarnaast gebruikt voor de ontwikkeling van de platforms, en nu ook voor het trainen van AI-modellen.
Gebruikers lijken zich echter niet altijd bewust te zijn van deze uitruil, of het zit ze niet dwars. Gauw-Rozeboom: „Ik merk er zelf niks van en dat hoort er nou eenmaal bij. De keuze om mijn data af te staan heb ik al gemaakt toen ik een account aanmaakte.”
Hoogleraar Helmond vindt dit zorgelijk: ,,Die persoonlijke gegevens zijn juist het allerbelangrijkste voor de ontwikkelingen van big tech, zowel oude als nieuwe data. En we weten niet eens waarvoor onze gegevens allemaal gebruikt worden, of wat er in de toekomst allemaal mee gedaan kan worden. Toen sociale media ontstonden, wist bijvoorbeeld nog niemand van het bestaan van AI af.”
Het ‘gratis’ advertentiemodel werkt niet voor alle platforms. Het Amerikaanse bedrijf achter Snapchat, Snap Inc., leidt namelijk al sinds de beursgang verlies. Dit zou volgens Helmond de reden kunnen zijn voor het nieuwe abonnement. Snapchat noemt dit ook in hun persbericht over de update. Volgens de app hebben alle gebruikers samen meer dan 1 miljard foto’s en video’s opgeslagen. Veel meer dan vooraf was ingeschat. De abonnementskosten zouden daarom nodig zijn om de herinneringen-functie te behouden en te blijven ontwikkelen.
„Het internet is geen ‘cloud’.”, benadrukt Helmond. „Hoewel het misschien voor gebruikers voelt alsof alles in de lucht gebeurt, is een app ook een materieel ding, dat draaiende wordt gehouden met behulp van datacenters. De opslag van alle Snapchat-herinneringen kost Snap oppervlakte, energie, water en daarmee ook geld. Daar komen ook nog kosten bij voor de medewerkers en de ontwikkeling van de app.”
Toch zijn gebruikers minder snel bereid te betalen voor een sociaal mediaplatform. Ondanks dat Snapchatgebruiker Den Boer wel betaalt voor online streamingsdiensten en opslagruimte, vindt zij een sociale media-abonnement te ver gaan. ,,Bij een streamingsdienst weet ik dat ik betaal voor de productie van de films. Ook weet ik vooraf dat ik een abonnement aanga dat geld kost. Dat is bij sociale media nooit zo geweest. Daarnaast wil ik niet financieel bijdragen aan de macht van Big Tech. Ze verdienen al zo veel geld. En ik geloof niet dat zij dan wel goed om zullen gaan met mijn data. Er zijn altijd kleine lettertjes.”
Waar Snapchat het abonnementsgeld legitimeert met hun opslagkosten, is er bij het abonnement van Meta iets anders aan de hand, legt Helmond uit. Meta dwingt de gebruiker tot een Pay-or-okay abonnement. De gebruiker moet dus instemmen met het gebruik van hun data, of betalen. ,,Dat is een directe reactie van Meta op de nieuwe Europese privacywetgeving, want die opbrengsten heeft Meta niet nodig om rond te komen.”
Meta mag dan een ander motief hebben voor hun abonnement dan Snapchat, het illustreert volgens Helmond wel hoe de toekomst van sociale media eruit kan gaan zien. „Techbedrijven zoeken continu manieren om hun verdienmodel te versterken en meer zekerheid te creëren. Daarnaast zullen ze hun macht alleen maar willen blijven vergroten. Sociale media zitten zo geworteld in ons leven, dat veel gebruikers toch zullen overwegen om te betalen. Het is onder meer wegens het sociale aspect te moeilijk om er helemaal vanaf te stappen.”
Er zijn wel initiatieven die tegenwicht proberen te bieden tegen de macht van Big Tech, maar Helmond heeft nog geen succesvolle alternatieven gezien. „En als er al alternatieven komen met eerlijke modellen en veel databescherming, dan zullen die ook niet gratis kunnen zijn.”
De keuze is aan gebruikers. Ze kunnen hun persoonlijke data opofferen, betalen voor sociale mediaplatformen, of hun account verwijderen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren
Source: NRC