nieuwsbriefMachtige Tijden
Machtige Tijden Onder Donald Trump is de wereld beland in een tijdperk van onfatsoen. Ook voor Den Haag een ongemakkelijke realiteit. Mogelijk dat een kabinet met de as-D66/CDA ruimte voor subtiel tegengeluid schept.
Donald Trump ontvangt Mohammed bin Salman tijdens diens staatsbezoek in Washington eerder deze maand.
En weer was er de schok van de Amerikaanse regering als Poetins bondgenoot. Een nieuw ‘vredesplan’, 28 punten, voor Oekraïne. Opgesteld door de VS en Rusland. Zonder officiële consultatie van Europa. Zelfs niet van Oekraïne, dat al sinds 2022 lijdt onder Poetins agressie. De zoveelste knieval voor het Kremlin, neergesabeld door The Economist, The New York Times en talrijke andere media.
Europa vroeg aanpassingen, opnieuw, maar het stramien is nu wel duidelijk: geef Donald Trump de ruimte en hij kent meer waarde toe aan het Kremlin dan aan de EU. Een onderschept telefoontje leerde zelfs dat zijn ‘gezant’ Steve Witkoff graag bereid was het Kremlin te instrueren om Trump positief te stemmen.
Oud-diplomaat Robert Serry schreef in NRC: „Wanneer worden we wakker en beseffen we dat het ‘Westen’ als trans-Atlantische gemeenschap van gedeelde waarden en veiligheidsbelangen niet langer bestaat?”
Ook een zorgelijke realiteit voor formerende partijen in Den Haag. De onderhandelaars Rob Jetten (D66), Henri Bontenbal (CDA) en informateur Sybrand Buma (CDA) zijn geen mensen die de ogen voor dit soort ongemak sluiten. Maar ook zij kunnen alleen toekijken als de VS oude vriendschap inruilen voor een wit voetje bij een Russische potentaat.
Je kunt het toeschrijven aan veranderde mondiale machtsrelaties, aan autoritaire intuïties, aan demosclerose. Maar feit is dat de wereld onder Trump een tijdperk van onfatsoen is ingegaan. Van normatief verval, vergroving, verraad.
Trumps verleden leert: een ondergrens zul je niet snel aantreffen. Zie zijn vriendschap met Jeffrey Epstein. De mythe waarop hij zijn politieke loopbaan bouwde: dat Barack Obama eigenlijk geen Amerikaan is. Zijn omgang met vrouwen: grab ‘em by the pussy. Afrikaanse landen en Haïti die hij „shithole countries” noemde.
En recentelijk: een journalist die een zakelijke vraag stelt, betitelen als „varkentje”. De moord op een Saoedische columnist van The Washington Post, door Saoedi-Arabië aan stukken gesneden, afdoen als akkefietje: „dingen gebeuren”. Zijn voortdurende neiging niet Rusland maar Oekraïne verantwoordelijk te houden voor de Russische agressie tegen dat land.
Maar het punt is ook, en dat is vermoedelijk elementair: het went. Het normaliseert ontmenselijking. Het vervaagt het normbesef. Ook buiten de VS.
In Nederland was fatsoen na de jaren zestig lange tijd een bedompt begrip. Fatsoen – dat was spruitjeslucht, ’s zondags verplicht naar de kerk, de vrouw achter het aanrecht. Toen premier Jan Peter Balkenende (CDA) het woord in 2002 uit de mottenballen haalde – fatsoen moest je „doen” – gaf het ongemakkelijke reacties.
Het liberalisme domineerde al even. Vrijheid, emancipatie, zelfredzaamheid – gewoon jezelf zijn. Genieten. No limit. Maar ook: uitkeringsfraude, hooligans, geweld in de nieuwjaarsnacht, de Tokkies.
Het onfatsoen belandde in Den Haag. Wat voorzichtig begon – 1997: Even dimmen, Jan Marijnissen (SP) – radicaliseerde daarna. 2009: Kopvoddentaks in de Kamer, Geert Wilders. 2014: Minder Marokkanen, idem. 2015: Testosteronbommen, idem. De premier als crimineel, 2017, idem.
Woede werd de taal van deze tijd, ook in de politiek. Inmiddels is intimidatie een pseudo-openbaar instrument van beïnvloeding. Burgemeesters en raadsleden die routinematig bedreigingen ontvangen als ze de komst van asielzoekers overwegen. Alledaags onfatsoen.
En een PVV-Kamerlid dat criminaliserende AI-beelden van politieke tegenstanders verspreidt, mag van zijn politiek leider gewoon blijven. Consequentieloos onfatsoen.
Een tegenbeweging is er ook. In de chaos na Wilders’ verkiezingszege in 2023 werd CDA-leider Bontenbal de populairste politicus van het land met een houding van politieke matigheid en pleidooien voor de terugkeer van fatsoen. Een omslag. Fatsoen was geen heimweepolitiek meer. Het was een actueel moreel appèl, ook op de politiek zelf.
En het interessante is: ook in de VS lees je pleidooien voor de terugkeer van fatsoen, bijvoorbeeld bij de Brits-Amerikaanse conservatief Andrew Sullivan. Een man of many lives. Een overtuigde aanhanger van Reagan en Thatcher in de jaren tachtig, oud-hoofdredacteur van The New Republic, die onder George W. Bush afknapte op de Republikeinen en de kant van de Democraat Obama koos.
Een journalist die zich deze eeuw transformeerde tot blogger, en nu op Substack de nieuwsbrief The Weekly Dish publiceert, waarmee hij behoort tot het kleine groepje agressieve anti-Trumpisten op rechts. Zijn verlangen naar fatsoen is enkel en alleen het product van Trumps onfatsoen, waarin hij een elementair gevaar ontwaart.
Democratie, redeneert hij, vereist wederzijds respect: een ware democraat verdedigt ook mensen met wie hij het oneens is. Een ware democraat accepteert de beslissingen van andere gekozenen, en legt zich neer bij een verkiezingsnederlaag.
Een ware democraat onderscheidt stevige retoriek van ontmenselijkte wreedheid. Een ware democraat accepteert zijn ongelijk als de feiten dit aantonen.
Een ware democraat aanvaardt dat democratie basale beschaving vereist, omdat je in een democratie per definitie nooit de enige democraat bent.
Hij verwijst hier naar George Orwell, nu vooral bekend van 1984, die in zijn essay The Lion and the Unicorn (1941) het fatsoen van Britse arbeiders en zijn medestrijders in de Spaanse Burgeroorlog ophemelde. De compassie die mensen onder helse omstandigheden – oorlog, armoede – voor elkaar opbrengen. Hun pure fatsoen. Orwell: „Of we leven allemaal in een fatsoenlijke wereld. Of niemand.”
„Politiek is onlosmakelijk verbonden met de cultuur”, analyseert Sullivan. „Een fatsoenlijke cultuur zal de democratie schragen. Een onfatsoenlijke cultuur zal de democratie vernietigen.”
Rob Jetten (D66), informateur Sybrand van Haersma Buma en CDA-leider Henri Bontenbal praten over de formatie.
Het tijdperk van onfatsoen is niet gisteren begonnen: het heeft al talloze feiten gecreëerd die autoritaire verlangens stimuleren en de wereldwijde veiligheid ondermijnen.
Neem de terugkerende Amerikaanse aanname in elk ‘vredesplan’ voor Oekraïne dat Rusland de Krim, in 2014 illegaal door Poetin geannexeerd, mag behouden. Israël dat van Trump de vrije hand in Gaza kreeg.
En: de kwetsbaarheid van onderzees gastransport, ook tussen EU-landen, na de sabotage van Nord Stream. Het gebruik van telecommunicatie (piepers in Libanon) om een samenleving te ontregelen. Interventies van trollenlegers die westerse verkiezingen injecteren met Russische propaganda, laatst ook in Nederland. Autocraten die tegen de wens van lokale autoriteiten hun leger in steden inzetten.
In het tijdperk van het onfatsoen gaat het allang niet meer alleen om wat Trump zegt. Het gaat vooral om wat hij laat gebeuren. En wat hij doet.
Al jaren publiceren Amerikanen over de stagnatie van hun cultuur. De ultraconservatief Peter Thiel, die in 2015 als eerst techinvesteerder Trump steunde, spreekt er bezorgd over. The New York Times zag in 2023 culturele stilstand.
Anderen zien een vastgelopen cultuur of vragen of de cultuur instort. Vaak genoemde oorzaken: algoritmen die de publieke belangstelling voor vernieuwing remmen; media- en entertainmentbedrijven die vooral investeren in oude producties omdat die het beste renderen. Nostalgie als verdienmodel.
Opinieonderzoek wijst uit dat Amerikanen erg negatief zijn over de populaire cultuur dit decennium. Het kan de opkomst van het politieke onfatsoen mede verklaren. Politiek is in de VS immers onderdeel van de populaire cultuur. Bekijk beelden van Joe Biden (83) in zijn vrije tijd, of Trump (79) die een vliegtuigtrap afstommelt, en je ziet het: aftakeling die niet meer te maskeren is.
Elke zaterdag ontleedt Tom-Jan Meeus in zijn nieuwsbrief de politieke week - en laat zien wat bijna niemand ziet
En toch is Nederland – politiek, militair en cultureel – afhankelijk van dat land. De nationale veiligheid rust mede op de Amerikaanse krijgsmacht. Overheid en bedrijfsleven draaien grotendeels op Amerikaanse informatietechnologie. Overal vervlechting. Zoals ze in de VS zeggen: you cannot unscramble scrambled eggs.
Dus welk kabinet er ook komt: geen minister zal zich Trumps wraakzucht op de hals kunnen halen. Kritiek? Hooguit via de EU. Tegelijk zullen nationale politici zich op straffe van politieke zelfmoord niet al te zeer willen vereenzelvigen met het onfatsoen.
In dit spanningsveld opereert straks een nieuwe coalitie, gedragen door de as-D66/CDA: oog voor het nationaal belang, op gezonde afstand van de Amerikaanse president.
En het thema fatsoen, hoewel van nature geen D66-punt, kan hier – als zelfdefinitie van een nieuwe coalitie – mogelijk uitkomst bieden.
Recentelijk prees Bontenbal in de Kamer Jetten omdat de D66-leider, geboren in het katholieke Brabant, het CDA-ideaal van gemeenschapszin in de campagne omarmde. Op dát kruispunt kunnen deze twee politiek leiders, als hart van de nieuwe coalitie, elkaar mogelijk vinden.
Fatsoen als in: omarming van de gewone Nederlander. Een kabinet met oog voor onopvallend Nederland. Een kabinet van de onbekende Nederlander. Mensen met bescheiden levens, niet feilloos, wel fatsoenlijk: een baan, een gemiddeld inkomen, actief als vrijwilliger, et cetera.
Een politiek die zich afzet tegen alle online luidruchtigheid vol perverse prikkels, waar mensen aandacht op zichzelf moeten vestigen: de influencers, de brutalen, de scheldende anonymi, de netwerkers met hun onberispelijke cv.
Tegen de online cultuur die controverse en verdeeldheid beloont waarmee enkelingen, ook politieke enkelingen, zichzelf in het zonnetje zetten. Tegen de grote bekken, tegen de aandachtpolitiek, tegen het oprukkende onfatsoen.
Een politiek ook die mensen steunt die in de echte wereld compassie voor de gemeenschap tonen. Je zou zeggen: wat kan daar, in dit tijdperk van onfatsoen, nou helemaal op tegen zijn?
Opmerkingen, aanmerkingen, observaties, tips? Elke reactie is van harte welkom. Mail me – t.meeus@nrc.nl – of stuur een persoonlijk bericht op mijn LinkedIn.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC