Column Europa moet zich economisch niet meer meten aan de Verenigde Staten. Die kiezen onder Trump voor een economisch model dat op korte termijn productiever is maar niet per se meer welvaart oplevert.
Mario Draghi sloeg Europa ermee om de oren. Het demissionaire kabinet wil er een officiële Adviesraad voor oprichten. Bedrijven en vakbonden maken zich zorgen. En economen kraken hun hersenen erover. Ik heb het over productiviteit. Hoeveel we produceren per gewerkt uur.
De aandacht is niet gek. Want productiviteitsgroei is de sleutel tot economisch succes. Meer geld verdienen met dezelfde moeite, wie wil dat niet?
Draghi sloeg een jaar geleden alarm over de concurrentiekracht van Europa. En dit jaar was hij nog somberder: Europa is traag en zelfgenoegzaam terwijl de wereld vijandiger wordt. Hij gebruikte lage productiviteitsgroei als prangend bewijs dat Europa steeds verder achterloopt op de Verenigde Staten. En waarschuwde voor een langzame lijdensweg als Europa niet snel productiever wordt.
De vraag was toen al hoe zinvol de vergelijking van de productiviteit tussen de VS en Europa was. Het verschil is namelijk niet per se een teken van economische achterlijkheid maar zeker ook van keuze. Europa legt bedrijven meer regels op, bijvoorbeeld omdat het werknemers en gezondheid van burgers meer wil beschermen. Dat drukt de productiviteit, maar zorgt tegelijk ook voor een hoge kwaliteit van leven.
Hoe verschillend de modellen zijn, zie je in de gezondheidszorg. Die is in de VS voor een groter deel privaat georganiseerd. En dat is geen voordeel. De VS geven meer geld uit maar bereiken minder: de levensverwachting is er korter dan in Europa.
Sinds Donald Trump president is, is de vergelijking nog maller. „Want zijn de VS nog wel het grote voorbeeld?”, zegt Marcel Timmer, hoogleraar en onderdirecteur van het Centraal Planbureau. Hij bestudeert al decennia productiviteit. Trump kiest voor een economisch model dat op de korte termijn productiever is, maar niet noodzakelijk tot meer welvaart leidt. „Productiviteit meet een deel van onze welvaart. De welvaart die je er niet mee meet – gezondheid, een sociaal vangnet, opleidingsniveau, natuur – waarderen we in Europa meer dan in de VS. Dat verschil is sinds Trump alleen maar groter geworden.”
Neem Trumps keuze voor fossiele brandstoffen: superproductief, want bij de productie zijn weinig mensen nodig. Maar het brengt ook schade toe aan de gezondheid (door fijnstof) en aan het klimaat. Het levert meer geld op maar niet per se meer welvaart, zegt Timmer. Hetzelfde geldt voor Trumps keuze om radicaal regels te schrappen en in de overheid te snijden. Dat geeft bedrijven vrijheid en stimuleert de productiviteit, maar is het een ingrediënt voor economische superioriteit? Niet als daardoor de kans toeneemt op epidemieën, financiële crises of gevaar voor consumenten.
„Trump is bovendien in snel tempo aan het afbreken waar Amerika zo goed in is: onderzoek en innovatie stimuleren en talent uit andere landen aantrekken, onder andere via de Amerikaanse topuniversiteiten.”
Daarbij zijn het vooral de grote Amerikaanse techbedrijven die voor de relatief hoge productiviteit zorgen. Dat is fijn, maar ook gevaarlijk: deze bedrijven worden zo groot dat ze wel eens vernieuwing in de Amerikaanse economie kunnen gaan hinderen.
Concurrentiekracht en welvaart afmeten aan de productiviteit is kortom als kijken door een rietje. Neem de begrijpelijke wens van Europa om onafhankelijker te worden en minder kwetsbaar voor agressieve handelspolitiek uit de VS en China. Dat betekent meer hernieuwbare energie en eigen techbedrijven. Dikke kans dat die wens de productiviteit drukt. Maar als we daardoor minder speelbal zijn van China en de VS, verhoogt dat onze welvaart.
Al deze relativeringen betekenen niet dat Europa achterover kan leunen. Onze productiviteit móet omhoog. Meer doen met minder mensen is alleen al door de vergrijzing nodig.
Wat te doen? Draghi heeft een waslijst aan adviezen. Zorg voor een Europese kapitaalmarkt en integreer de Europese afzetmarkt verder, zodat jonge innovatieve bedrijven minder vaak naar de VS vertrekken. Schrap regels want die zijn niet allemaal een zegen voor de welvaart en soms zijn ze stomweg overbodig. Stimuleer innovatie en cruciale sectoren. Timmer: „Er is geen magische sleutel om de productiviteit te verhogen. Er zijn wel knelpunten waar je wat aan kan doen. Zo staat het Europese ecosysteem voor innovatie nog in de kinderschoenen.”
Stop met laagproductieve bedrijven pamperen, zoals Nederland doet, door laks te zijn met het aanpakken van misstanden rond arbeidsmigranten. Bedrijven die het moeten hebben van goedkope werknemers zijn geen aanwinst voor de economie.
En wees niet bang voor faillissementen. Innovatie ontstaat vanuit creatieve destructie. En juist die neemt af in Nederland, in Europa én in de VS. Er komen minder nieuwe bedrijven bij. Oude bedrijven gaan minder vaak failliet. Innovatie concentreert zich in grote bedrijven. En dat is niet goed voor de productiviteit. Want oude en grote bedrijven verbeteren vooral bestaande producten, nieuwe kleine bedrijven vinden vaker nieuwe producten uit, bleek deze week uit onderzoek van het CPB.
Regeringen zijn geneigd juist die gevestigde bedrijven te helpen – zelfs onbedoeld. Neem de Amerikaanse belastingaftrek voor innovatie. In de VS stegen de uitgaven aan onderzoek en ontwikkeling daardoor fors, maar de productiviteit deed dat veel minder, vertelde Ufuk Akcigit, hoogleraar aan de Universiteit van Chicago, deze week bij het CPB. Het belastingvoordeel hielp gevestigde bedrijven om slimme medewerkers van innovatieve bedrijven te werven. Die gingen vervolgens meer verdienen maar minder uitvinden. De innovatie in de hele economie daalde.
Europa moet dus oppassen dat het geen vermolmde industrieën gaat beschermen of subsidiëren. Timmer: „De Europese auto-industrie is een schoolvoorbeeld van gevestigde bedrijven die de vernieuwingsslag tegenhouden.” Hij vreest dat het extra Europese defensiegeld naar weinig vernieuwende Europese bedrijven gaat, terwijl de oorlogsvoering via drones razendsnel verandert.
Als Europa autonomer en sterker wil worden, moet het pijnlijke keuzes maken. Europa is nu afhankelijk van Chinese aardmetalen die het ook zelf in de grond heeft zitten, maar vanwege omgevingsschade niet wil mijnen. „We moeten opnieuw nadenken over wat we belangrijk vinden. Onze waarden op het gebied van bijvoorbeeld milieu en privacy kunnen op gespannen voet staan met meer autonomie. Something has got to give.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU
Source: NRC