Het zogenaamde vredesplan van Trump is een bitter dictaat, en komt neer op Oekraïense capitulatie. Een of twee reizen naar het front is genoeg om te weten dat slavernij erfelijk is en vrijheid elke generatie opnieuw bevochten moet worden, stelt Tommy Wieringa.
Toen collega-schrijver Jaap Scholten me in het voorjaar van 2023 vroeg om mee te rijden met het eerste konvooi terreinwagens en hulpgoederen voor Oekraïense militaire eenheden, wist ik niet dat hij me vroeg om mijn leven te veranderen. De Russisch-Oekraïense oorlog overschreef vanaf dat moment mijn oude bestaan vrijwel volledig en werd de voornaamste motivatie bij het meeste wat ik dacht, deed en schreef. Alles daarvoor beschouw ik in retrospectief als een relatief onschuldige tijd. Soms kijk ik erop terug als op het leven van een vreemde.
Veertien keer reden we sinds juli 2023 naar het front. Op een geïnscribeerde mortierhuls, van glanzend messing en zo groot als een paraplubak, gekregen van Kyivse rugbyers die nu dienen bij de Derde Luchtmobiele Brigade, staan de woorden ‘Als de god van de oorlog spreekt, zwijgen de andere goden’.
Over de auteur
Tommy Wieringa is schrijver. Hij maakt deel uit van Protect Ukraine, de stichting waarmee onder andere terreinwagens, scherfvesten en medische noodpakketten naar eenheden aan het front worden gebracht. Ook is de stichting betrokken bij het bevoorraden van ziekenhuizen en de ontwikkeling van grondrobots om gewonden van het front te kunnen halen.
Deze week verschijnt de herziene versie van Wieringa’s oorlogskroniek Konvooi. Onder die naam wordt op 22 en 29 december een Human-documentaire uitgezonden over het twaalfde konvooi, dat in september naar Charkiv en Odesa reed.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Ook de god van de roman zwijgt. Geen van de Oekraïense schrijvers die we onderweg ontmoetten werkt nog aan een roman. Artem Chapeye, Serhi Zjadan, Andrej Koerkov – ze publiceerden sinds de grootschalige invasie artikelen, columns en essays in kranten thuis en in het buitenland om de oorlog onder de aandacht te houden, maar romans, nee. De razende hartslag van de oorlog verdraagt zich slecht met verbeelding en de longue durée van de roman. Met de oorlog komt een regime van onmiddellijkheid mee, dat vraagt om reportages, pamfletten, poëzie. De roman is voor later. Niet iedereen kan een Malaparte zijn, wiens hallucinerende Kaputt al in 1944 verscheen. Ook Scholten en ik zullen moeten wachten tot die verdomde oorlog eindelijk voorbij is, voordat we ons weer jarenlang achter een schrijftafel verschansen om aan dat ene ding te werken.
Met het twaalfde konvooi, afgelopen september, reisde een cameraploeg mee om een documentaire-tweeluik voor omroep Human te maken. De omstandigheden deden opeens enorm hun best om een beetje interessant voor de dag te komen. Zet er een camera op en heel de behaagzieke wereld begint gekke bekken te trekken. Alles en iedereen wil opeens beeldmateriaal zijn. Nooit eerder verkeerden we in onmiddellijk gevaar, tot we camera en geluid bij ons hadden. Op een oefenterrein buiten Charkiv werden Shahed-drones op ons afgevuurd en werd een ballistische raket in stelling gebracht, in Kyiv boorde zich twee dagen later een Iskander-raket in het regeringsgebouw naast het hotel. Zes uur ’s morgens, uit bed gejaagd door het luchtalarm wierp ik nog een vlugge blik door het raam voordat ik me naar de Sovjet-atoomschuilkelder diep onder het hotel zou begeven, toen met verzengend straaljagergeraas de raket langs schoot en insloeg in de zetel van het Oekraïense kabinet.
Ik kromp ineen – dit was het dan… Ik rende eerst naar de badkamer en toen halsoverkop naar de schuilkelder elf verdiepingen lager. In het halfduister schoot de regisseur beeldmateriaal met zijn telefoon. Telegram meldde dat Oekraïne zich in de zwaarste aanval sinds het begin van de grootschalige invasie bevond. Achthonderd drones, kruis- en ballistische raketten werden die nacht op het land afgevuurd. Een ervan boorde zich in een flat aan de rand van het centrum, waarbij een moeder en haar pasgeborene uit een appartement op de zesde verdieping werden geblazen. Hun lichamen werden op straat teruggevonden. Omgekomen baby’s en kinderen worden altijd genoemd, een dood kind beroert misschien nog de murw gebeukte zielen.
In Hotel Ukraine, dat boven Maidan uittorent, meenden we relatief veilig te zijn voor drones en raketten omdat het gebouw met de rug tegen het regeringscentrum staat, maar de Russen wisten steeds vaker de baan van hun ballistische Iskander- en Kinzjal-raketten aan te passen om buiten het bereik van het Patriot-luchtverdedigingssysteem te blijven.
Toen het luchtalarm tegen achten ophield, stegen we als beduusde mollen naar de bovenwereld op. Het hotel kwam tot leven als een elektronisch dansorgel waar je een muntje in gooit: de espressomachine in de bar siste en knorde, de portiers knikten stuurs, de receptioniste zei: ‘Een kamer op een lagere verdieping? Laat me eens kijken…’
De zon scheen, boven Maidan hing een scherpe brandlucht. Uit de kabinetszetel steeg een grijze rookpluim op. Helikopters met zakken bluswater uit de rivier vlogen boven de stad. In het noordoosten hing een purperen wolk zo groot als een gebergte, daar waar de flats brandden waar de moeder, haar baby en enkele anderen waren omgekomen. Zij hadden niet het geluk dat wij hadden: de Iskander had weliswaar het regeringsgebouw getroffen, maar de 450 kilogram explosieve lading was als door een wonder niet geëxplodeerd – ontsnapt aan een hel van glas en bloed.
Ook in Lviv, Charkiv en Odesa verdwenen we om de haverklap in de schuilkelder. In Hotel Londonska aan de boulevard in Odesa trilde de vloer van het gedaver van het luchtafweergeschut in de haven. Gedurende zijn zomeroffensief zette Poetin alles op alles om terreinwinst te boeken en onophoudelijk terreur te zaaien onder de burgerbevolking. Maar de terreinwinst bleef beperkt en de bevolking werd onder de bombardementen alleen maar grimmiger en vastberadener om niet op te geven.
Poetin kent de geschiedenis niet – gedurende de tapijtbombardementen op de Duitse steden in WO II werd de Duitse bevolking juist standvastiger dan ooit, en zou het durchhalten tot het bittere einde. Oekraïners weten wat ze te wachten staat als ze buigen, hun geschiedenis is een litanie van dood en verderf uit naam van moedertje Rusland. ‘Uitputting of geen uitputting’, schrijft Artem Chapeye, ‘dit gaat om overleven.’
Poetin beheerst de ziel van onderworpenen, maar vergist zich in die van vrijheidslievenden. I pokazjem sjtsjo my, brattja, kozatskoho rodoe, klinkt het refrein van het volkslied, ‘En wij zullen tonen dat wij, broeders, van het geslacht der Kozakken zijn’. De kozakkenheroïek is zowel mythe als folklore, maar ook een reële, historisch gewortelde vrijheidsdrang. Van de weggelopen slaven en lijfeigenen die voorbij de stroomversnellingen in de Dnjepr het Kozakken-Hetmanaat stichtten, tot de burgers die niet weken tijdens de Maidan-revolutie, kent het land een krachtige traditie van opstand en vrijheidsliefde.
Nog is Oekraïne niet verloren…
Vanaf Maidan loopt een hellende straat langs een lange rij portretten en korte levensbeschrijvingen van de Hemelse Honderd, de burgers die tijdens de Revolutie van de Waardigheid in 2014 werden doodgeschoten door ordetroepen van het Russisch-gezinde Janoekovytsj-bewind. Ze vormen een dwarsdoorsnede van de bevolking, kwamen uit alle windstreken en waren van alle leeftijden. Buschauffeurs, ICT-medewerkers, studenten, journalisten, huisvrouwen, ze weken niet toen ze door de Berkoet werden afgetuigd en door sluipschutters werden beschoten.
‘Slaven worden niet toegelaten tot het paradijs’, waren de laatste woorden van de 19-jarige student Ustym Holodnyuk op Facebook, voordat hij van achteren door zijn hoofd werd geschoten toen hij een gewonde wegsleepte. Zijn lichaam lag tussen dat van tientallen anderen op de vloer van de lobby in Hotel Ukraine, bedekt met een hotellaken.
Ook Ustyms gezicht is terug te vinden tussen de portretten in de Heroiv Nebesnoi Sotni-straat, te midden van al die burgers die de belangrijke les van Timothy Snyder tot uitdrukking brachten – als niemand bereid is te sterven voor de vrijheid, dan zullen we allemaal sterven onder tirannie. Gewone, dappere mensen die niet aan de kant gingen toen het ze bevolen werd en ook niet toen het vuur op ze geopend werd.
Naarmate ik langer in dit land rondreis, krijg ik steeds meer de indruk dat zulke Zivilcourage eerder regel is dan uitzondering. Ook in oorlogstijd wordt er onmiddellijk en fel gedemonstreerd tegen de regering wanneer die een wet aanneemt die de autonomie van anticorruptie-organisaties inperkt. Het jonge publiek scandeert massaal ‘Waarom zou ik verdomme een systeem nodig hebben dat zich tegen me keert?’ uit de punksong Avtozak van schrijver-muzikant Serhi Zjadan.
Oekraïners sterven niet voor een tsaar of een ideologie, merkt Koerkov op in zijn oorlogsdagboek, het is een land van vrije mensen. ‘Oekraïners zijn individualisten, egoïsten, anarchisten die niet van bestuur of autoriteit houden. Ze denken dat ze zelf wel weten hoe ze hun leven moeten inrichten, ongeacht welke partij of kracht aan de macht is in het land. Als de activiteiten van het gezag ze niet bevallen, gaan ze de straat op en creëren ze ‘Maidans’. Elke Oekraïense regering is bang voor ‘de straat’, bang voor haar eigen volk.’
Voeg daaraan toe de anekdote over de man die vurig campagne voerde voor een presidentskandidaat, maar zich, toen zijn man eenmaal verkozen was, onmiddellijk tegen hem keerde omdat hij nu de macht geworden was, en je begrijpt waarom die hartstochtelijke Oekraïners zo onweerstaanbaar zijn.
Ook Zelensky riskeert zo’n Maidan wanneer hij akkoord gaat met de verliezersvrede die hem nu wordt opgedrongen door de louche samenzwering van sterke mannen. Het zogenaamde vredesplan is een bitter dictaat, opgesteld door de Russische agressor en goedgekeurd door zijn Amerikaanse collaborateurs. Het komt neer op Oekraïense capitulatie, beloont Rusland met territorium en financiële middelen voor zijn brute vernietigingsoorlog en pleit het tegelijk vrij van zijn ontelbare oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Het plan garandeert vrede noch veiligheid in Oekraïne en Europa, maar lijkt het voorportaal van een volgende, nog verwoestender oorlog. Hoe het ook zal worden aangepast, het blijft een brutale ontkenning van Oekraïne als soevereine natie dat zelf over zijn lot beslist.
Waar veel oude democratieën de moed opgeven en steeds vaker overhellen naar populistische leiders die macht boven recht stellen en sympathiseren met het ideaal van een autoritaire etnostaat, is het opwindend om de groeipijnen van een jonge, stoutmoedige democratie van nabij mee te maken.
Een titanische opdracht omdat ze zich uitwendig verdedigt tegen een oppermachtige agressor en inwendig strijdt tegen de overgeërfde kwalen van het imperium zoals corruptie en nepotisme. Het is te veel tegelijk, het kan allemaal mislukken, maar aan de Oekraïners zal het niet liggen: zoveel mensen die je ontmoet die op achteloze wijze hooggestemde democratische idealen koesteren en bereid zijn daarvoor de prijs te betalen, gedreven ook door een vurig verlangen bij de westerse moderniteit te horen.
Wat een voorbeeld zal het land zijn voor Europa en het krimpende domein van de vrije wereld als het zich daarbij weet te voegen. Gaat Oekraïne verloren, dan verspeelt Europa zijn enige kans om zelf een hard power te worden in een multipolaire wereld, waar de verlichtingsidealen gemiddeld genomen worden beschouwd als karakterzwakte en degeneratie. Met Oekraïne komt niet alleen een van de vindingrijkste legers ter wereld mee, dat al bijna vier jaar standhoudt tegen het op een na grootste leger ter wereld, maar ook cruciale grondstoffen en een gehard volk van voorbeeldige democraten die weten wat het is om voor de vrijheid op te komen. Op korte termijn heeft Oekraïne Europa hard nodig, op de langere termijn is het andersom.
Waar Poetin zijn slavenpopulatie heeft gedwongen tot de bekentenis dat zij vrije mensen zijn (vrij naar de Britse denker Isaiah Berlin), onderhandelt de Oekraïense bevolking zelf een aanzienlijk deel van haar vrijheden door steeds weer nieuwe Maidans. Stalins toorn over zo’n opstand leidde bijna honderd jaar geleden tot de Holodomor – de door hem georkestreerde hongersnood om de opstandige Oekraïense boerenstand te straffen, die weigerde zich te laten collectiviseren en eerder al zijn vee slachtte dan dat het dat afstond aan de sovchoz.
‘Oekraïners zijn niet collectief’, aldus Koerkov, ‘iedereen wil eigenaar zijn van eigen grond, zijn eigen koe, zijn eigen oogst…’
De Holodomor, om en nabij vier miljoen doden… Als u mijn hemel niet wilt accepteren, bied ik u mijn hel aan.
Thuiskomen na een konvooi brengt steeds weer gevoelens van onbehagen met zich mee. Het is een pijnlijke confrontatie met de Nederlandse laksheid ten aanzien van alles wat er op het spel staat. De mondiale alliantie van de sterke man, big tech en ultrarechts is zonder twijfel uit op de vernietiging van de liberale democratie met haar open samenleving en fundamentele rechten en vrijheden, en wij staren er als verdoofd naar. In Oekraïne vechten ze voor hun leven en hier zijn politieke partijen met pro-Russische sympathieën actief, die uit protest wegblijven wanneer Zelensky op 4 mei 2023 een bezoek brengt aan het parlement.
De nuttige idioten van vandaag houden liever het Westen en de Navo verantwoordelijk voor de invasie dan dat ze inzien dat Rusland een heilige oorlog voert tegen alles wat westers is – manu militari in Oekraïne en met inzet van alle hybride middelen in de rest van het Westen. Russische cyberaanvallen en fysieke sabotage ondermijnen onze kritische infrastructuur, het Kremlin produceert desinformatie in hallucinante volumes en manipuleert vrije verkiezingen waar het kan, zijn trollenfabrieken slapen nooit – ons verontrust het nauwelijks.
Zulke onverschilligheid is niet alleen onnozel maar ook een schunnige negatie van massale terreur, foltering en moord op het Europese continent, van wreedheid en pijn, van duizend-en-een nachten luchtalarm en de ontvoering van twintigduizend kinderen, alles om de Oekraïense ziel en cultuur te vernietigen.
‘Zoals het volk nu is, vormt het een uitnodiging tot despotisme’, schreef filosoof Emil Cioran lang geleden, en dat geldt voor Nederlanders anno 2025 in het bijzonder, die de vrijheid als geboortegeschenk meekregen, maar er weinig om geven. Futloze democraten, te zeer gehecht aan het comfort van vrede en vrijheid om ervoor op te komen.
Wat een geluk is het daarentegen om onderdeel te zijn van het almaar uitdijende gezelschap mecaniciens, schrijvers, artsen, journalisten, studenten, ingenieurs en rugbyers dat de konvooien bevoorraadt en gaande houdt. Iedere chauffeur die ooit meereed is aangestoken door die vitale Oekraïense vrijheidsdrang. Iedere rugbyer van mijn club Ascrum bijvoorbeeld die meeging naar het oosten, en voordien nooit blijk gegeven had van enige rechtsstatelijke motivatie, keerde als gerestaureerde democraat terug. En begon uit dadendrang een Nederlands-Oekraïense bloedbank of een retraiteoord voor weduwen en kinderen van gesneuvelde soldaten in de Karpaten.
Ze houden lezingen en zamelen geld en goederen in, sommigen schrijven opeens opiniestukken en reportages, en wijzigden hun levensbestemming. Ze hebben ginds de verhalen van moed en wanhoop gehoord, het verdriet, de veerkracht en de hartstocht gezien, en al na één of twee reizen genoeg ervaren om te weten dat slavernij erfelijk is en dat vrijheid elke generatie opnieuw bevochten moet worden.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant