Een land met slechts 25 duizend katholieken ontvangt Leo XIV vrijdag op zijn eerste buitenlandse reis. Toch gaat het de nieuwe paus in Turkije niet zozeer om de dialoog met de islam, als wel om die met de orthodoxe kerken.
schrijft over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden. Voor dit verhaal doet hij verslag uit Iznik en Istanbul.
Het langwerpige houten platform heeft een uitloper naar een grijsgrauw strand, waar rijen stenen liggen. De restanten van een historisch gebouw? Hier, op deze archeologische vindplaats in het Turkse stadje Iznik, zal paus Leo XIV vrijdag om half 4 ’s middags lokale tijd plaatsnemen om een gebed uit te spreken.
De openluchtdienst in Iznik vormt het spirituele hoogtepunt van zijn vierdaagse bezoek aan Turkije. Het is de eerste buitenlandse reis van de op 8 mei aangetreden Amerikaanse paus. Zondagmiddag reist het hoofd van de rooms-katholieke kerk door naar Libanon, en vandaar dinsdag terug naar Rome.
Waarom Turkije? Niet omdat het Turkije is. ‘Als Iznik in Alaska had gelegen, of in hartje Manhattan, dan was hij daarheen gegaan’, zegt Paul van Geest, hoogleraar kerkgeschiedenis aan de Universiteit van Tilburg. Sowieso was de datum van het bezoek al geprikt door Leo’s voorganger, paus Franciscus. Het gaat bij deze reis op de allereerste plaats om de herdenking van de afkondiging van het credo van Nicea, de oude naam van Iznik. Daar werd in het jaar 325 de eenheid van het christendom bestendigd en versterkt.
Vandaar ook die plek aan het strand. Door een daling van de waterspiegel kwamen hier ruim tien jaar geleden de restanten bloot te liggen van een oud bouwwerk. Al spoedig rees het vermoeden dat dit weleens de kapel zou kunnen zijn waar 1.700 jaar geleden op initiatief van Constantijn de Grote, de eerste christelijke keizer van het Romeinse Rijk, het Concilie van Nicea werd gehouden. Ruim driehonderd bisschoppen kwamen bijeen om de christelijke eenheid te smeden: één rijk, één keizer, één godsdienst.
Verkeert de bevolking van het 35 duizend inwoners tellende Iznik in staat van blijde opwinding, nu de leider van het grootste kerkgenootschap ter wereld op het punt staat hier zijn opwachting te maken? Nou nee, niet bepaald. ‘We denken er niet aan, het kan ons niet schelen’, zegt de 47-jarige Hasan Korkusuz, die op het plein voor het stadhuis met andere mannen op een bankje zit. ‘De meesten van ons zijn druk met de olijvenoogst.’
Bij de nabijgelegen Ayasofyamoskee, waar net de middagdienst is afgelopen, valt ook weinig enthousiasme op te tekenen. ‘Onze deur staat open voor iedereen die vrede wil, maar die deur gaat dicht als je een geheime agenda hebt’, zegt de 49-jarige imam Adem Karaoglu. Nee, zegt hij, dat is geen bedekte sneer naar paus Leo XIV; die beschouwt hij als een man van vrede.
Op het eerste gezicht lijkt de connectie tussen het pausbezoek en het moslimland waar dat zich afspeelt gering, en afgaande op het programma van Leo XIV is de desinteresse wederzijds. De kerkvader zal in Istanbul voornamelijk christelijke kerken bezoeken. Naast zijn eigen rooms-katholieke kerk zijn dat de diverse takken van de oosters-orthodoxe kerk (Grieks, Syrisch, Armeens).
Het Grote Schisma van 1054, toen het christendom uiteenviel in een westers (rooms-katholiek) en een oosters deel, zal deze week heus niet ongedaan worden gemaakt, maar de verhoudingen waren de afgelopen zestig jaar beter dan ooit. Deze oecumene (religieuze eenheid) wil Leo XIV consolideren. Zaterdag zal hij een gezamenlijke verklaring tekenen met Bartholomeus I, de in Istanbul residerende patriarch van de oosters-orthodoxe kerk.
Toch is de belangstelling van de paus niet helemáál beperkt tot het christelijke domein. ‘Hij maakt ook een interreligieus gebaar naar de moslimwereld’, zegt de Turks-Nederlandse Ömer Gürlesin, godsdienstsocioloog aan de Universiteit van Tilburg. ‘Door een seculiere republiek met een overwegend islamitische bevolking als eerste bestemming te kiezen, geeft paus Leo aan dat co-existentie en wederzijds begrip met de islam centrale thema’s van zijn pontificaat zullen zijn.’
Op de agenda van de paus prijkt dan ook een bezoek aan de Blauwe Moskee in Istanbul. ‘Het beeld van een paus die in een moskee staat, heeft diplomatiek opmerkelijke weerklank. Het is een teken van goede wil jegens de hele moslimwereld’, aldus Gürlesin.
Het diplomatieke deel van het bezoek omvat verder een ontmoeting op donderdag tussen Leo XIV en president Recep Tayyip Erdogan. Vermoedelijk, zegt Van Geest, wordt daar ook gesproken over de wettelijke status van de kerk in Turkije. Met het Vaticaan onderhoudt Ankara diplomatieke banden, maar de katholieke geloofsgemeenschap in Turkije – zo’n 25 duizend zielen groot – is nooit officieel erkend, met alle praktische problemen van dien.
‘We zijn formeel een rechtspersoon, geen kerkgenootschap’, zegt priester Julian van de Sint-Antoniuskathedraal, de grootste van de zeventien rooms-katholieke kerken in Istanbul. ‘Naar de letter van de wet heeft het Vaticaan hier nog geen vierkante meter gebedsruimte.’
Het bezoek van Leo XIV noemt Julian ‘belangrijker dan wat dan ook’, een gevoel dat wordt gedeeld door veel van de Turkse gelovigen onder de bezoekers. ‘We willen dat hij hier vaker komt’, zegt de 55-jarige Aret Deveciyan. ‘Het zal zijn populariteit alleen maar groter maken.’
Samen met Haçik Pinarbasi, leeftijdgenoot en net als hij winkelier op de Grote Bazaar van Istanbul, heeft de Armeense Deveciyan zojuist gebeden in de Sint-Antoniuskathedraal. Combineert dat wel, Armeense orthodoxie en rooms-katholicisme? ‘Geen probleem’, zegt Devician. ‘Wij christenen zijn maar met weinig in Turkije, dus we doen alles samen.’
Norma Saklanmaz, volgeling van de Syrisch-orthodoxe kerk, denkt er net zo over. ‘Mij maakt het niets uit. Met rooms-katholieken en Grieks-orthodoxen gebruiken wij dezelfde kerkgebouwen. Het is overal dezelfde God.’ De komst van de paus maakt haar gelukkig, zegt ze. Of ze naar de kerkvorst gaat kijken, weet ze nog niet. ‘Maar belangrijker dan naar hem zwaaien is zijn vrede toelaten in je hart.’
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant