Het legendarische fossiele oeraapje ‘Lucy’ is mogelijk toch geen directe voorouder van de mens. In prehistorisch Afrika blijkt nog een andere op twee benen lopende aap te hebben geleefd, die opvallende overeenkomsten vertoont met onze recentere voorouders.
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
‘Als dat klopt, verliest Australopithecus afarensis zijn iconische status als voorouder van alle latere mensachtigen, waarschijnlijk inclusief onze eigen afstammingslijn, het geslacht Homo’, aldus paleontoloog Fred Spoor (Natural History Museum), die de knuppel in het hoenderhok gooit in een commentaar in vakblad Nature. Australopithecus afarensis is de uitgestorven apensoort waartoe ook het in 1974 opgegraven fossiel Lucy behoort.
Lucy werd destijds binnengehaald als ‘ontbrekende schakel’: de oeraap waarvan alle latere mensen afstammen. Een kleine, rechtoplopende aap die zo’n drieënhalf miljoen jaar geleden rondstapte over de savanne in het huidige Ethiopië, al zal het dier soms ook in bomen zijn geklommen.
Maar inmiddels dringt het tot wetenschappers door dat er destijds nog een andere aap leefde in het gebied: Australopithecus deyiremeda, vrij vertaald ‘zuidelijke aap z’n nauwe familie’.
Hoewel de eerste fossielen van deyiremeda al zo’n vijftien jaar geleden opdoken in Ethiopië, beginnen de puzzelstukjes nu in elkaar te vallen. De losse fossielen behoren tot één oersoort, schrijft een onderzoeksteam onder leiding van de Amerikaans-Ethiopische opgraver Yohannes Haile-Selassie woensdag in Nature. ‘Deze twee soorten leefden naast elkaar, maar ze concurreerden niet met elkaar. Ze deden andere dingen’, schrijft hij in een toelichting.
Zo had de nieuw ontdekte aap, anders dan Lucy, aan zijn voet een lange, ‘opponeerbare’ teen, net als een duim. Dat duidt erop dat hij geregeld in de bomen vertoefde, veel meer dan afarensis. Rechtop lopen kon hij ongetwijfeld ook, gezien zijn soepele, buigzame andere tenen.
Deyiremeda kon niet alleen beter klimmen, hij at ook ander groenvoer. Dat maakt Haile-Selassie op uit een gedetailleerde moleculaire analyse van het tandglazuur. De nieuwe aap zal meer ‘bosvoer’ hebben gegeten: noten, vruchten en bladeren van bomen en struiken. De afarensis-apen aten daarnaast ook grassen. Alweer een teken dat de ‘Lucys’ meer in open landschap vertoefden.
Destijds werd het Afrikaanse boslandschap gaandeweg opener, doordat het klimaat langzaam veranderde. Omstandigheden waarin de mensapen zo evolueerden dat ze rechtop gingen lopen, om van bosje naar bosje te komen. Dat was een cruciaal moment in de evolutie: de apen kregen de handen steeds meer vrij om stenen en stokken te gebruiken.
Meer dan wat losse teenbotjes, kiezen, tanden en de verbrokkelde onderkaak van een jong exemplaar hebben de onderzoekers overigens niet van de nieuwe aap teruggevonden – die zouden samen makkelijk in één broodtrommel passen. Omdat de restjes allemaal op dezelfde plek lagen, is het aannemelijk dat de fossielen tot één soort behoren, denkt ook Spoor na lezing van het onderzoek.
Het lijkt er sterk op dat deyiremeda nauw verwant was aan andere, vroegere oerapen uit Afrika, die vermoedelijk ook soms op twee benen rondwaggelden. Zoals Australopithecus anamensis en Ardipithecus ramidus – erg pakkende roepnamen hebben de oerdieren niet.
Maar ook zijn er treffende parallellen met de Zuid-Afrikaanse aap Australopithecus africanus, een lopende aap die dichter bij de mens staat en ongeveer tussen twee en drie miljoen jaar geleden leefde.
Dat opent de mogelijkheid dat niet Lucy, maar deyiremeda de ware stamvader is van de mensheid. ‘Dat is een van de meer tot nadenken stemmende ideeën van dit onderzoek’, aldus Spoor. ‘Verstopt in hun aanvullende informatie concluderen de auteurs dat africanus en deyiremeda nauwer aan elkaar verwant lijken dan aan afarensis.’
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant